Ondernemingsrecht
De resultaten van september 2026
Waardering ChatGPT
Waardering Claude
Waardering Deepseek
Waardering Gemini
Waardering Mistral
Waardering Perplexity
Waardering Qwen
Casus
Biedt het ondernemingsbegrip in het Nederlandse ondernemingsrecht, als economische eenheid, op zichzelf grondslag voor toerekening van aansprakelijkheid voor inbreukmakend gedrag van een bepaalde entiteit aan een of meer andere entiteiten binnen eenzelfde concern? En wat is de grondslag voor die toerekening van aansprakelijkheid? Het antwoord is bedoeld voor juristen.
![]()
Het antwoord van ChatGPT 5
Ondernemingsbegrip als grondslag voor concernbrede aansprakelijkheid
Kernantwoord
Nee. Het ondernemingsbegrip als economische eenheid biedt naar Nederlands recht niet als zodanig een algemene grondslag om aansprakelijkheid voor inbreukmakend gedrag van één rechtspersoon toe te rekenen aan andere rechtspersonen binnen hetzelfde concern. Of toerekening mogelijk is, hangt af van het toepasselijke rechtsgebied en de daarvoor geldende aansprakelijkheidsnorm.
Het onderscheid is fundamenteel tussen:
- het ondernemingsbegrip als economische eenheid, dat in bepaalde rechtsgebieden functioneel wordt gebruikt om gedragingen aan een onderneming toe te rekenen;
- de juridische grondslag waarop een bepaalde entiteit aansprakelijk kan worden gehouden voor het gedrag van een andere entiteit;
- het enkele bestaan van een concern, met gemeenschappelijke aandeelhouders, bestuurders of economische belangen.
In het Nederlandse recht bestaat geen algemene regel dat een concern als economische eenheid de afzonderlijke rechtspersoonlijkheid van de concernvennootschappen opzijzet. De enkele omstandigheid dat entiteiten tot hetzelfde concern behoren, rechtvaardigt daarom niet zonder meer dat de ene entiteit aansprakelijk is voor de inbreuk van de andere.
De belangrijke uitzondering is het Unierechtelijke mededingingsrecht. Daar heeft het begrip ‘onderneming’ een autonome, functionele betekenis. De economische eenheid kan daar de grondslag vormen om verschillende juridische entiteiten als één onderneming aan te merken en aansprakelijkheid voor een inbreuk op artikel 101 of 102 VWEU aan meerdere entiteiten toe te rekenen. Ook daar is het enkele behoren tot hetzelfde concern niet voldoende.
EUR-Lex
+2
De specifieke grondslag in het mededingingsrecht: Skanska en Sumal
De vraag is uitvoerig behandeld in de Nederlandse literatuur, onder meer door Cornelissen, Groen en Van Dijken in Aansprakelijkheid voor kartelschade: zijn dochterentiteiten het kind van de (toe)rekening?, Ondernemingsrecht 2021/109. Zij onderscheiden de vraag welke entiteiten tot de inbreukmakende onderneming behoren van de vraag op welke grondslag de aansprakelijkheid van die entiteiten berust.
InView
+1
Skanska: aansprakelijkheid op het niveau van de onderneming
In HvJ EU 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a., C-724/17, ECLI:EU:C:2019:204, heeft het Hof bevestigd dat de civielrechtelijke aansprakelijkheid voor schade door een inbreuk op artikel 101 VWEU wordt beheerst door het Unierechtelijke ondernemingsbegrip. Het gaat dus niet uitsluitend om de formele rechtspersoon die de verboden gedraging feitelijk heeft verricht.
De grondslag is de persoonlijke aansprakelijkheid van de onderneming die de mededingingsinbreuk heeft gepleegd. De juridische entiteiten die samen die onderneming vormen, kunnen voor de daaruit voortvloeiende schade aansprakelijk zijn.
EUR-Lex
+1
Sumal: ook neerwaartse toerekening, maar niet automatisch
In HvJ EU 6 oktober 2021, Sumal, C-882/19, ECLI:EU:C:2021:800, heeft het Hof verduidelijkt dat ook een dochtervennootschap civielrechtelijk aansprakelijk kan worden gehouden voor een inbreuk op het mededingingsrecht die aan haar moedermaatschappij is toegerekend.
Daarvoor moet worden aangetoond dat de moeder- en dochtermaatschappij een economische eenheid vormden, gelet op hun economische, organisatorische en juridische banden. Bovendien moet een concreet verband bestaan tussen de economische activiteit van de dochteronderneming en het voorwerp van de inbreuk. Dat volgt uit de punten 42–52 van het arrest.
EUR-Lex
+1
Dit is een belangrijke beperking. Het feit dat twee vennootschappen dezelfde moedermaatschappij hebben, maakt ze niet zonder meer beide aansprakelijk voor elke inbreuk binnen de groep. Het ondernemingsbegrip is functioneel en moet worden afgebakend aan de hand van de activiteit waarop de inbreuk betrekking heeft.
Is het bestaan van de economische eenheid zelf de aansprakelijkheidsgrondslag?
Voor het Unierechtelijke mededingingsrecht luidt het antwoord in beginsel ja. De economische eenheid is niet slechts een voorvraag die losstaat van de aansprakelijkheidstoerekening. Het bestaan van de onderneming die de inbreuk heeft gepleegd, vormt zelf de dragende grondslag voor aansprakelijkheid van de juridische entiteiten die daarvan deel uitmaakten.
Dat blijkt duidelijk uit Sumal, in het bijzonder punten 42–44. Het Hof overweegt dat wanneer een economische eenheid artikel 101 lid 1 VWEU schendt, die eenheid daarvoor verantwoordelijk is. Het begrip onderneming en het begrip economische eenheid leiden in die context tot hoofdelijke aansprakelijkheid van de entiteiten waaruit de economische eenheid ten tijde van de inbreuk bestond.
EUR-Lex
+1
De onderliggende gedachte is dat het Unierechtelijke ondernemingsbegrip functioneel is: de onderneming is de economische entiteit die als geheel op de markt opereert en die de mededingingsregels kan overtreden. Omdat die economische eenheid zelf geen rechtspersoonlijkheid hoeft te hebben, moet haar aansprakelijkheid worden vertaald naar de juridische entiteiten waaruit zij bestaat.
Daarmee is de formele rechtspersoonlijkheid niet irrelevant geworden. Zij bepaalt mede welke entiteiten juridisch kunnen worden aangesproken, maar sluit aansprakelijkheid niet uit wanneer het Unierechtelijke ondernemingsbegrip van toepassing is.
Wat betekent dit voor het Nederlandse recht buiten het mededingingsrecht?
Buiten het specifieke Unierechtelijke mededingingsrecht kan deze leer niet zonder meer worden toegepast.
Als een vennootschap bijvoorbeeld inbreuk maakt op intellectuele-eigendomsrechten, een contractuele verplichting schendt of een onrechtmatige daad pleegt, moet aansprakelijkheid van een andere concernvennootschap worden gebaseerd op de voor dat rechtsgebied geldende regels. Het enkele feit dat beide vennootschappen economisch een eenheid vormen, is daarvoor niet automatisch voldoende.
Afhankelijk van de omstandigheden kunnen onder meer relevant zijn:
- artikel 6:162 BW, indien de aangesproken vennootschap zelf onrechtmatig heeft gehandeld;
- de regels voor aansprakelijkheid voor gedragingen van anderen, voor zover de wettelijke voorwaarden daarvan zijn vervuld;
- artikel 2:403 BW, indien aan de voorwaarden voor hoofdelijke aansprakelijkheid voor bepaalde schulden uit rechtshandelingen is voldaan;
- uitzonderlijke gevallen waarin misbruik van identiteitsverschil of andere omstandigheden een zelfstandige aansprakelijkheidsgrond opleveren.
Deze grondslagen zijn niet onderling uitwisselbaar. De economische verwevenheid kan bij de toepassing ervan relevant bewijs opleveren, maar vervangt niet de vereiste juridische toets.
Conclusie
Het antwoord hangt dus af van de betekenis waarin het ondernemingsbegrip wordt gebruikt.
Binnen het Unierechtelijke mededingingsrecht kan het bestaan van een economische eenheid zelf de grondslag vormen voor aansprakelijkheid van verschillende juridische entiteiten voor een inbreuk van de onderneming. Dat volgt met name uit Skanska en Sumal. Bij neerwaartse toerekening aan een dochteronderneming geldt bovendien de eis van een concreet verband tussen haar economische activiteit en het voorwerp van de inbreuk.
Binnen het Nederlandse ondernemingsrecht in algemene zin bestaat daarentegen geen algemene concernrechtelijke aansprakelijkheid uitsluitend omdat verschillende vennootschappen een economische eenheid vormen. Daarvoor is een toepasselijke, zelfstandige aansprakelijkheidsgrondslag nodig.
Voor een juridisch betoog is daarom de eerste vervolgvraag welk type inbreuk aan de orde is: bij een inbreuk op artikel 101 of 102 VWEU is de Sumal-lijn leidend; bij een andere inbreuk moet eerst worden vastgesteld welke wettelijke of jurisprudentiële aansprakelijkheidsgrondslag daarop van toepassing is.
Het antwoord van Claude
Kort antwoord: binnen het mededingingsrecht wel: daar is het begrip “onderneming” als economische eenheid zelf de grondslag voor hoofdelijke aansprakelijkheid van de entiteiten die tot die eenheid behoren. Buiten dat domein is het ondernemingsbegrip niet een algemene grondslag voor toerekening binnen een concern. Daarvoor zijn de gewone Nederlandse grondslagen nodig. De ruimste lezing, waarin elke concernentiteit aansprakelijk zou zijn, is bovendien afgewezen.
- Mededingingsrecht: de economische eenheid als grondslag
- Het HvJ EU heeft het begrip “onderneming” doorgetrokken van publiekrechtelijke naar privaatrechtelijke handhaving (Skanska, C-724/17). Volgens een recente HR-weergave wordt de aansprakelijkheid van de moedermaatschappij jegens externe derden zoals afnemers gegrond op het bestaan van een economische eenheid die inbreuk heeft gemaakt. Een andere conclusie in de zaak 21/02116 formuleert het zo dat het enige doorslaggevende criterium is of de entiteiten behoren tot de onderneming die de inbreuk heeft gepleegd.
- Opwaarts (moeder voor dochter): het volstaat dat de moeder beslissende invloed uitoefent. De rechtbank Amsterdam nam dit aan en achtte de moeder hoofdelijk aansprakelijk. De bekende 100%-vermoeden uit Akzo Nobel (C-97/08 P) is een weerlegbaar vermoeden. Deze uitwerking geef ik uit mijn kennis, en de bron in de zoekresultaten bevestigt dat de moeder de relevante banden kan weerleggen.
- Neerwaarts (dochter voor moeder): Sumal (C-882/19) staat dit toe onder voorwaarden. Een HR-conclusie vat die samen: (a) de dochter en de moeder vormden tijdens de inbreuk een economische eenheid, en (b) er bestond een concreet verband tussen de activiteit van de dochter en het voorwerp van de inbreuk. Daarmee is de breedste lezing, waarin elke concernentiteit aansprakelijk kan worden gehouden, volgens deze conclusie definitief van tafel.
- Dogmatische grondslag: volgens een annotatie op Sumal leiden de begrippen onderneming en economische eenheid van rechtswege tot hoofdelijke aansprakelijkheid van de entiteiten die op het moment van de inbreuk de economische eenheid vormen. Het gaat dus niet om toerekening in privaatrechtelijke zin maar om aansprakelijkheid die uit het begrip zelf volgt, in lijn met het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid. Een gevolg is dat dit, voor zover ik uit de rechtspraak opmaak, niet hoeft te worden getoetst aan een eigen schuld- of onrechtmatigheidsvereiste van elke entiteit.
- Buiten het mededingingsrecht
Voor andere inbreuken, zoals IE-inbreuk of onrechtmatige daad in het algemeen, zie ik in de gevonden bronnen geen algemene Nederlandse doctrine waarin de economische eenheid zelfstandig volstaat. Dan gelden de gebruikelijke grondslagen: een eigen onrechtmatige daad van de moeder (art. 6:162 BW, bijvoorbeeld wegens schending van een zorgplicht in de concernrelatie), de 403-verklaring bij schulden (art. 2:403 BW, zoals in HR 2014:898), of een doorbraak van aansprakelijkheid in uitzonderlijke gevallen. Dit onderdeel baseer ik op mijn algemene kennis.
- Interne verhouding
Volgens een samenvatting van HR 10 april 2026 (24/04040) handelt een dochter die het mededingingsrecht schendt niet zonder meer onrechtmatig jegens haar moedermaatschappij, ook niet als de moeder niet op de hoogte was van de inbreuk. De externe aansprakelijkheid op basis van de economische eenheid bepaalt dus niet automatisch de regres- en verhaalsverhouding tussen de entiteiten.
Beperkingen
- Ik heb alleen fragmenten van de HR-uitspraken en conclusies (17 oktober 2025, 21/02116; 10 april 2026, 24/04040) gezien. De arresten zelf en de precieze overwegingen heb ik niet gelezen.
- Het onderdeel over de bredere grondslagen (art. 6:162 en 2:403 BW) en de hoofdelijkheid onder Nederlands recht heb ik niet nagezocht en moet u verifiëren.
- De aanduiding dat dit onderwerp “op zichzelf” een grondslag is, lijkt afkomstig uit een artikel in Ondernemingsrecht 2021/109 (Houthoff). Dat artikel heb ik slechts fragmentarisch gezien. Raadpleeg het zelf voor de volledige redenering.
Het antwoord van Deepseek
**结论:荷兰公司法中的“经济单位”(economische eenheid)概念本身并不构成将某一实体侵权行为的责任归属于同一集团内其他实体的独立法律依据。责任归属的真正基础是《民法典》第6:162条(onrechtmatige daad)下的过错归责,具体表现为母公司在特定条件下违反了其作为股东或事实上政策制定者(feitelijk beleidsbepaler)的注意义务(zorgplicht)。**
### 1. “经济单位”概念的定位
“经济单位”在欧盟竞争法中被广泛用于向上追究母公司责任(moedermaatschappij aansprakelijk),即当子公司违反竞争法时,可将责任归属于母公司。然而,在荷兰国内法中,“经济单位”或“集团关系”本身**并非独立的归责基础**。荷兰法坚持法人实体独立责任原则:当某一公司未能履行义务或实施侵权行为时,原则上仅该公司自身对由此产生的损害承担责任。
学术研究表明,荷兰的“间接责任穿透”(indirecte doorbraak van aansprakelijkheid)制度——即股东或母公司对子公司债务的责任——在体系上被定位为**侵权责任**(onrechtmatige daad)的范畴,而非基于集团关系的自动归责。在涉及母公司或股东责任的案件中,债权人对被诉董事或股东**通常不存在合同关系**,因此其请求权必须建立在《民法典》第6:162条的基础上。
### 2. 归责的实质基础:第6:162条与具体注意义务的违反
责任归属的实质基础是第6:162条的侵权责任,但并非所有集团关系都会触发责任。司法实践发展出了**具体化**的注意义务标准:
**(1)Comsys-arrest 下的特殊注意义务**
根据阿姆斯特丹上诉法院2026年的一项判决,母公司的责任可基于其违反**Comsys-arrest所规定的特殊注意义务**(bijzondere zorgplicht)而产生。该案中,法院认定瑞士母公司(间接)董事对未履行该特殊注意义务负有个人严重过错(persoonlijk ernstig verwijt),并据此判决其承担侵权责任。
**(2)Albada Jelgersma 标准:对子公司持续亏损活动的纵容**
根据荷兰判例法,母公司在以下条件下可能对子公司债权人承担责任:
– 母公司与子公司**深度介入**(intensief bemoeit)子公司的政策;
– 母公司**明知或应当预见**(wist of behoorde te voorzien)子公司的债权人将因子公司继续承担新义务而受损;
– 母公司**未采取必要措施**防止损害发生。
这一标准的核心是母公司作为股东行使影响力时的行为本身具有过错(onrechtmatig),而非集团关系本身。
**(3)具体侵权形态:Verhaalsfrustratie**
在司法实践中,集团内责任归属常涉及“**verhaalsfrustratie**”(阻碍追偿)的行为,例如将资产从负债子公司转移至姊妹公司、将业务合同转移至集团内其他实体等。此时,被诉实体的责任基础是该**具体阻碍行为**违反了第6:162条下的注意义务。
### 3. 责任归属的证明要求
责任归属并非自动推定,需要满足特定的证明标准:
**(1)知识归属**
母公司的“明知”可以通过**客观化知识**(geobjectiveerde wetenschap)来认定:母公司因其控制地位和风险管理体系,**应当知道**子公司的财务状况及对债权人的损害风险。但这种知识不能仅从“母公司对子公司行使一般控制权”这一事实中推出不可反驳的推定。
**(2)个人严重过错**
对自然人或法人董事的责任,要求存在**个人严重过错**(persoonlijk ernstig verwijt)。法院在评估时会考虑具体情形,例如是否在知晓公司无法履行义务时仍促使其承担新义务。
### 4. 实务要点
– **基础规范**:第6:162条是责任归属的唯一实体基础;“经济单位”或集团关系本身不构成独立请求权基础。
– **归责路径**:需证明被诉实体自身违反了对债权人的注意义务(特殊注意义务、纵容持续亏损活动、或实施verhaalsfrustratie行为)。
– **区分责任类型**:将《民法典》第2:248条(破产中的董事责任)与侵权责任路径区分开来。前者适用于破产程序中的boedeltekort,后者适用于破产外的债权人直接追偿。
– **举证策略**:主张母公司责任时,应聚焦于其**具体行为**(作为或不作为),而非仅依赖集团关系的存在。
![]()
Het antwoord van Gemini
In het Nederlandse klassieke ondernemings- en vennootschapsrecht biedt het ondernemingsbegrip als ‘economische eenheid’ geen zelfstandige grondslag voor de toerekening van aansprakelijkheid van de ene entiteit aan een andere entiteit binnen hetzelfde concern.
Er bestaat een fundamenteel verschil tussen het Nederlandse vennootschapsrecht en het Europese mededingingsrecht op dit punt.
Vennootschapsrechtelijke hoofdregel: Rechtspersoonlijke zelfstandigheid
Het Nederlandse vennootschapsrecht gaat uit van het beginsel van rechtspersoonlijke zelfstandigheid (art. 2:5 BW). Elk binnen een concern bestaand dochter- of zusterbedrijf heeft een eigen, gescheiden rechtspersoonlijkheid met een eigen vermogen.
- Geen ‘concern-aansprakelijkheid’ op basis van de economische eenheid: Het enkele feit dat entiteiten organisatorisch of economisch één onderneming of groep vormen (in de zin van art. 2:24b BW), maakt de ene entiteit niet aansprakelijk voor onrechtmatig gedrag of schulden van de andere entiteit.
- Uitzondering — Het Europese mededingingsrecht: Dit ligt anders in het mededingingsrecht. Daar geldt de zogenoemde functional corporate liability (of parental liability). Onder het Unierechtelijke ondernemingsbegrip (art. 101/102 VWEU en het Skanska-arrest, C-724/17) vormt de ‘economische eenheid’ wél het directe aangrijpingspunt voor aansprakelijkheid, waaronder ook civielrechtelijke kartelschade. Buiten het mededingingsrecht (en specifieke bestuursrechtelijke/fiscale wetgeving) geldt dit geconsolideerde aansprakelijkheidsbegrip in Nederland uitdrukkelijk niet.
Grondslagen voor toerekening van aansprakelijkheid in het Nederlandse recht
Aangezien het ondernemingsbegrip op zichzelf onvoldoende is, moet aansprakelijkheid binnen concernverhoudingen in het Nederlandse recht altijd worden gebaseerd op specifieke, aanvullende juridische grondslagen.
De belangrijkste grondslagen voor toerekening of concernaansprakelijkheid zijn:
Eigen onrechtmatige daad van de groepsmaatschappij (Art. 6:162 BW)
De meest voorkomende grondslag voor aansprakelijkheid van bijvoorbeeld een moedermaatschappij voor gedrag van een dochteronderneming is een eigen onrechtmatige daad van de moeder:
- Zorgplicht / Concern-zorgplicht: Op een moedermaatschappij kan een eigen zorgplicht rusten jegens derden (zoals crediteuren of benadeelden van de dochter) als de moeder intensief bemoeienis heeft met de bedrijfsvoering van de dochter, of op de hoogte is van het inbreukmakende/schadelijke gedrag en verzuimt in te grijpen terwijl zij daartoe de macht heeft (vgl. HR Beklamel, HR Comsys, HR Shell/Ouma).
- Misleiding / Schijn opwekken: De moeder (of zuster) kan onrechtmatig handelen door bij derden de schijn te wekken dat zij garant staat voor de verplichtingen van de inbreukmakende entiteit.
Vereenzelviging (Uitzonderlijk)
In zeer uitzonderlijke gevallen kan de rechter de gescheiden rechtspersoonlijkheid ‘wegdenken’ en de gedragingen van de ene entiteit 1-op-1 toerekenen aan de andere (vereenzelviging).
- Streng criterium: De Hoge Raad stelt hier extreem hoge eisen aan. Vereenzelviging is pas aan de orde bij misbruik van het identiteitsverschil tussen de rechtspersonen om zich aan verplichtingen of aansprakelijkheid te onttrekken (vgl. HR Rainbow).
Zorgeloze toerekening van kennis en gedrag (Art. 6:170 / 6:172 / 3:37 BW / ‘Kleinsman’-toerekening)
Als een inbreuk wordt gepleegd door een feitelijke leidinggevende of werknemer die functies combineert binnen meerdere entiteiten binnen het concern, kan het gedrag of de subjectieve kennis van die persoon op grond van verkeersopvattingen (art. 3:37 BW juncto HR Kleinsman/Wateringen) worden toegerekend aan de betrokken moeder- of zustermaatschappij.
Contractuele of wettelijke garanties
Toerekening vindt voorts plaats wanneer een entiteit zich uitdrukkelijk aansprakelijk heeft gesteld voor schulden van een groepsmaatschappij, zoals via een 403-verklaring (art. 2:403 BW) of een hoofdelijke borgstelling.
Samenvatting voor de praktijk
| Aspect | Mededingingsrecht | Algemeen Nederlands Ondernemingsrecht |
| Vormt de ‘economische eenheid’ een zelfstandige grondslag voor aansprakelijkheid? | Ja (art. 101/102 VWEU / Skanska) | Nee (beginsel van rechtspersoonlijke zelfstandigheid, art. 2:5 BW) |
| Grondslag voor aansprakelijkheid van overige entiteiten | Lidmaatschap van dezelfde economische eenheid / beslissende invloed. | Eigen onrechtmatige daad (art. 6:162 BW), schending van een zorgplicht, toerekening van kennis/handelen, of (bij hoge uitzondering) vereenzelviging. |
Het antwoord van Mistral
Nee. Het Nederlandse ondernemingsrecht kent weliswaar het begrip “economische eenheid” (bijv. in concernverband, bij de concernbeteugeling en bij fiscaalrechtelijke eenheidsvormen), maar het enkele gegeven dat entiteiten binnen een concern samen een economische eenheid vormen, biedt op zichzelf geen grondslag voor toerekening van aansprakelijkheid voor inbreukmakend gedrag van de ene entiteit aan de andere (Praktizijn augustus 2026). Aansprakelijkheidstoerekening in civiele zin vereist steeds een eigen rechtsgrondslag — het loutere behoren tot een economische eenheid is daartoe niet voldoende (Corporate Finance Lab). Zo oordeelde de Hoge Raad bijvoorbeeld dat een mededingingsrechtelijke inbreuk van een dochtermaatschappij niet zonder meer onrechtmatig jegens de moedermaatschappij is (Cassatieblog).
Grondslagen voor toerekening in het Nederlandse civiele recht
Toerekening vindt alleen plaats via zelfstandige aansprakelijkheidstitels, met name:
- Eigen onrechtmatige daad (art. 6:162 BW) — de moeder/zuster is aansprakelijk voor haar eigen onrechtmatig handelen of nalaten, niet voor dat van de dochter: feitelijke leiding geven aan de inbreuk, uitlokking, facilitering of anderszins eigen betrokkenheid bij het inbreukmakend gedrag (Praktizijn mei 2026, Praktizijn augustus 2026).
- Zorgplicht-/concernleidingplicht-jurisprudentie (doorbraak van aansprakelijkheid) — feitelijke zeggenschap en ingrijpmacht (HR Staat/Batten) of een zorgplicht jegens crediteuren van de dochter (Sobi/Hurks-lijn, maar ook bij vergelijkende reclame in concernverband); de zorgplicht schending is dan de zelfstandige grondslag (Praktizijn mei 2026, GMW advocaten, Maak advocaten). Sinds de inwerkingtreding van de CSDDD/WZZ (HRDD-perspectief) komt daar een geheel zelfstandige, op mensenrechten en duurzaamheid gerichte zorgplicht bij — maar ook hier is de grondslag de zelfstandige zorgplicht van de moeder, niet de economische eenheid als zodanig (Praktizijn mei 2026).
- Vrijwillige aansprakelijkheid (contractueel, garantstelling) en bestuurdersaansprakelijkheid — eveneens eigen, zelfstandige titels (Maak advocaten).
Contrast: EU-mededingingsrecht
Anders ligt het in het EU-mededingingsrecht: dáár heeft het ondernemingsbegrip als economische eenheid een eigen, materieelrechtelijke functie bij de bepaling van de voor de inbreuk verantwoordelijke onderneming — de economische eenheid (moeder + dochters) is zelf normadressaat en “dader”, zodat toerekening niet nodig is: er is maar één subject, de entiteit-onderneming (Praktizijn augustus 2026, Legal News/Corporate Finance Lab). Zo kunnen dochters aansprakelijk worden gehouden voor boetes opgelegd aan de moeder (HvJ Sumal, C-882/19), maar ook daar geldt dat niet iedere dochter “automatisch” aansprakelijk is: voor toerekening “naar beneden” is een concreet verband vereist tussen de economische activiteit van de dochter en het voorwerp van de inbreuk (Houthoff/O&F). De spanning ontstaat doordat de materiële mededingingsnormen (art. 101/102 VWEU) aanknopen bij het economische ondernemingsbegrip, terwijl sanctiebepalingen op juridische entiteiten betrekking hebben — vandaar de toerekeningsdiscussie (Praktizijn augustus 2026).
Conclusie voor de praktijk: de rode draad is dat het enkele bestaan van een economische eenheid in het Nederlandse ondernemingsrecht nooit op zichzelf een aansprakelijkheidstitel verschaft (Praktizijn mei 2026). Voor IE-inbreuken of vergelijkbare inbreuken in concernverband moet de benadeelde partij een eigen aansprakelijkheidstitel tegen de “andere” concernentiteit vestigen (eigen onrechtmatig handelen, zorgplichtschending of vrijwillige verbintenis); het economische-eneheidsbegrip biedt daarvoor slechts context, geen zelfstandige grondslag.
Het antwoord van Perplexity
Nee, niet in het algemene Nederlandse ondernemings- en vermogensrecht. Het loutere feit dat twee of meer rechtspersonen binnen een concern een economische eenheid vormen, is op zichzelf geen zelfstandige grondslag om inbreukmakend gedrag van de ene entiteit aan een andere entiteit toe te rekenen. Het uitgangspunt blijft de zelfstandige rechtspersoonlijkheid en daarmee de gescheiden aansprakelijkheid van elke vennootschap.[praktizijn][praktizijn]
Waarom niet?
Het Nederlandse recht kent geen algemene, autonome doctrine van concernaansprakelijkheid louter op grond van economische verwevenheid. Een groep in de zin van art. 2:24b BW is een economische eenheid van organisatorisch verbonden rechtspersonen, maar heeft geen rechtspersoonlijkheid en kan dus zelf geen drager zijn van civielrechtelijke verplichtingen of vorderingen.[uitspraken.rechtspraak][studeersnel]
De Hoge Raad heeft bovendien bevestigd dat een recht op schadevergoeding toekomt aan een (rechts)persoon, niet aan een economische eenheid; een (rechts)persoon kan niet zonder meer een vordering van een andere (rechts)persoon geldend maken enkel omdat beide tot dezelfde economische eenheid behoren.[uitspraken.rechtspraak]
Grondslag voor wél toerekening
Toerekening of aansprakelijkheid van een andere concernentiteit vereist daarom een afzonderlijke rechtsgrond. De belangrijkste zijn:
| Grondslag | Toepassing |
| Art. 6:162 BW | De aangesproken concernentiteit moet zelf onrechtmatig handelen, bijvoorbeeld door intensieve bemoeienis met het beleid van de dochter, het mede mogelijk maken van de inbreuk of het schenden van een zorgplicht jegens benadeelde derden. [praktizijn][studeersnel] |
| Art. 6:166 BW | Meerdere personen die gezamenlijk een onrechtmatige daad plegen, zijn hoofdelijk aansprakelijk; louter concernverband is onvoldoende, maar gezamenlijk handelen kan wel relevant zijn. [praktizijn] |
| Art. 2:403 BW | De consoliderende rechtspersoon die een 403-verklaring afgeeft, wordt hoofdelijk aansprakelijk voor schulden die voortvloeien uit rechtshandelingen van de groepsmaatschappij. [studeersnel][studeersnel] |
| Art. 2:11 BW | Doorgeefluik naar de natuurlijke persoon achter een rechtspersoon; geschikt wanneer de moeder of holding zelf bestuurder is van de inbreukmakende vennootschap. [studeersnel] |
| Vereenzelviging / doorbraak | Uitsluitend bij uitzonderlijke omstandigheden, waaronder misbruik van het identiteitsverschil tussen rechtspersonen en benadeling van derden; niet bij gewone concernstructuur. [praktizijn][studeersnel] |
In het bijzonder kan een moedervennootschap aansprakelijk zijn op grond van een eigen onrechtmatige daad wanneer zij, gelet op bestuurlijke en bedrijfsmatige verwevenheid, financiële afhankelijkheid en kennis van benadeling van crediteuren, een zorgplicht jegens die crediteuren heeft geschonden. Dit is geen automatische toerekening van de daad van de dochter, maar aansprakelijkheid voor het eigen onrechtmatige handelen of nalaten van de moeder.[studeersnel][studeersnel]
Belangrijke uitzondering: EU-mededingingsrecht
Binnen het Europese mededingingsrecht ligt dit anders. Daar is “onderneming” een autonoom, functioneel begrip: een economische eenheid die uit meerdere rechtspersonen kan bestaan. Wanneer moeder en dochter één economische eenheid vormen, kan de inbreuk van rechtswege aan de gehele eenheid worden toegerekend, met hoofdelijke aansprakelijkheid van de betrokken entiteiten.[uitspraken.rechtspraak][eur-lex.europa]
De grondslag is niet het Nederlandse civiele toerekeningsrecht, maar het Unierechtelijke beginsel dat de onderneming de normadressaat is van art. 101 en 102 VWEU. Het HvJ EU heeft dit in Skanska doorgetrokken naar civiele schadevorderingen en in Sumal verder uitgewerkt.[eur-lex.europa][uitspraken.rechtspraak]
Voor opwaartse toerekening — van dochter naar moeder — is vereist dat de moeder beslissende invloed uitoefent op het marktgedrag van de dochter; bij 100% of nagenoeg 100% eigendom bestaat een weerlegbaar vermoeden daarvan. Voor neerwaartse toerekening — van moeder naar dochter — komt daar volgens Sumal nog een concreet verband bij tussen de economische activiteit van de dochter en het voorwerp van de inbreuk.[uitspraken.rechtspraak][uitspraken.rechtspraak]
Conclusie
In het algemene Nederlandse ondernemingsrecht is het antwoord nee: economische eenheid is geen zelfstandige civielrechtelijke toerekeningsgrond. Toerekening vereist een concrete grondslag in art. 6:162 BW, art. 6:166 BW, art. 2:403 BW, art. 2:11 BW of, uitzonderlijk, vereenzelviging.[praktizijn][praktizijn][studeersnel]
Binnen het EU-mededingingsrecht is het antwoord wel ja: daar vormt het bestaan van één economische eenheid, onder de voorwaarden van de Akzo/Skanska/Sumal-rechtspraak, zelf de materieelrechtelijke grondslag voor hoofdelijke aansprakelijkheid van de tot die eenheid behorende entiteiten.[uitspraken.rechtspraak][eur-lex.europa][uitspraken.rechtspraak]
Het antwoord van Qwen
Kort antwoord
Nee. In het Nederlandse civiele en ondernemingsrecht biedt het loutere feit dat concernonderdelen een “economische eenheid” vormen, op zichzelf geen grondslag voor het toerekenen van aansprakelijkheid voor inbreukmakend gedrag van de ene entiteit aan een andere. Het fundamentele uitgangspunt blijft de zelfstandige rechtspersoonlijkheid van elke vennootschap (artikel 2:5 BW). Er is echter een cruciale, door het EU-recht gedreven uitzondering voor mededingingsrechtelijke inbreuken.
Hieronder wordt de juridische onderbouwing en de beschikbare grondslagen voor juristen uiteengezet.
Het fundamentele uitgangspunt: Zelfstandige rechtspersoonlijkheid
In het Nederlandse ondernemingsrecht (Boek 2 BW) en het algemene verbintenissenrecht (Boek 6 BW) is elke rechtspersoon een afzonderlijk rechtssubject. De Hoge Raad heeft herhaaldelijk benadrukt dat een concern of een “economische eenheid” geen zelfstandig rechtssubject is.
Dit betekent dat er in het algemene civiele recht geen wettelijke grondslag bestaat voor “toerekening” van de onrechtmatige daad van de ene rechtspersoon aan de andere. De wettelijke toerekeningsgrondslag van artikel 6:170 BW (aansprakelijkheid voor ondergeschikten) is bijvoorbeeld niet van toepassing op de verhouding tussen een moedermaatschappij en haar zelfstandige dochteronderneming.
De cruciale uitzondering: Mededingingsrecht
Er is één belangrijk terrein waar het “ondernemingsbegrip als economische eenheid” wél de grondslag vormt voor toerekening van aansprakelijkheid: het mededingingsrecht.
- Publiekrechtelijk: Op basis van de Europese leer (o.a. het Akzo Nobel-vermoeden, HvJ EU 10 september 2009, C-97/08 P) wordt een moedermaatschappij die 100% van de aandelen in haar dochter bezit, geacht zeggenschap uit te oefenen, waardoor zij samen één “onderneming” vormen. De boete voor een kartelinbreuk kan daardoor aan de moeder worden toegerekend.
- Civielrechtelijke doorwerking: Voor de civielrechtelijke aansprakelijkheid voor schade voortvloeiend uit een mededingingsrechtelijke inbreuk, is dit concept geïmplementeerd in de afdeling 6.3.3.1a BW (art. 6:193i e.v. BW, ter implementatie van Richtlijn 2014/104/EU). Binnen deze specifieke afdeling vormt de economische eenheid wél de grondslag om de moedermaatschappij (hoofdelijk) aansprakelijk te stellen voor de door de dochter veroorzaakte kartelschade.
Grondslagen voor aansprakelijkheid buiten het mededingingsrecht
Voor andere vormen van inbreukmakend gedrag (bijvoorbeeld intellectuele eigendom, milieuschade, of algemene onrechtmatige daad) kan een jurist niet volstaan met het wijzen op de “economische eenheid”. Er moet worden teruggevallen op een specifieke civielrechtelijke grondslag. De praktijk kent hiervoor vier hoofdroutes:
Eigen onrechtmatige daad (art. 6:162 BW)
Dit is in de praktijk de meest gebruikelijke route. De moedermaatschappij of zustermaatschappij wordt niet aansprakelijk gehouden door toerekening van de daad van de dochter, maar omdat zij zelf een onrechtmatige daad heeft gepleegd jegens de benadeelde derde. Dit kan zich voordoen als:
- De moedermaatschappij onrechtmatige instructies heeft gegeven die direct hebben geleid tot de inbreuk.
- De moedermaatschappij een specifieke zorgplicht jegens de derde heeft geschonden (bijvoorbeeld door actief gerechtvaardigd vertrouwen te wekken dat zij achter de verplichtingen van de dochter staat, of door nalatig toezicht te houden terwijl zij wist van het dreigende onrecht en de macht had dit te voorkomen).
Doorbraak van de rechtspersoonlijkheid (Piercing the corporate veil)
De Nederlandse rechter aanvaardt dit uiterst terughoudend. Het vereist aanzienlijk meer dan loutere economische eenheid of 100% zeggenschap. Er moet sprake zijn van:
- Misbruik van de rechtspersoonlijkheid: Het gebruiken van de vennootschap om wetgeving te ontduiken of schuldeisers opzettelijk te benadelen.
- Zodanige verstrengeling: Vermogens en beheer zijn zo sterk verweven dat de entiteiten in het rechtsverkeer feitelijk als één eenheid naar buiten zijn getreden, waardoor derden redelijkerwijs mochten aannemen met één partij te maken te hebben (zie o.a. HR 13 juli 2007, NJ 2007, 408 (CBB/Sogeclair) en HR 21 februari 2003, NJ 2003, 249).
Contractuele grondslag
Aansprakelijkheid kan voortvloeien uit het verbintenissenrecht, bijvoorbeeld op basis van:
- Een uitdrukkelijke concernbrede garantie of vrijwaring.
- Een stilzwijgende overeenkomst of de leer van de derdenbeding (art. 6:253 BW), indien uit de gedragingen van de moedermaatschappij mag worden afgeleid dat zij zich jegens de derde verbonden heeft.
Specifieke wettelijke doorbrekingen
Sommige wetten kennen limitatief groepsaansprakelijkheid, maar deze zijn niet van algemene toepassing in het ondernemingsrecht. Voorbeelden zijn de groepsaansprakelijkheid in het omzetbelastingrecht of specifieke aansprakelijkheidsregimes in het fiscaal strafrecht (art. 53 Invorderingswet 1990 richt zich echter primair op bestuurders, niet direct op concernonderdelen).
Conclusie voor de juridische praktijk
Voor juristen betekent dit dat bij het vorderen van schade van een concernonderdeel dat niet zelf de inbreuk heeft gepleegd, het argument van de “economische eenheid” alleen opgaat bij mededingingsrechtelijke inbreuken (op grond van art. 6:193i e.v. BW). In alle andere gevallen moet de claim worden geconstrueerd op basis van eigen onrechtmatig handelen of nalaten van de aangesproken entiteit (art. 6:162 BW), waarbij de feiten en omstandigheden van de concernverhouding (zoals zeggenschap en instructiebevoegdheid) worden gebruikt als bewijsmiddel voor die eigen onrechtmatige daad, en niet als op zichzelf staande toerekeningsgrondslag.
GIO en Intervisie najaarsbijeenkomsten bij de Praktizijns-Sociëteit
Ook dit najaar organiseert de Praktizijns-Sociëteit inhaalsessies voor Gestructureerd Intercollegiaal Overleg (GIO) en Intervisie. We bieden hiermee de vereiste 8 uren kwaliteitstoetsing aan. Voor GIO bieden wij, in samenwerking met Recht.nl, 3 sessies aan van 2 uur en 40 minuten; voor Intervisie bieden wij 2 sessies aan van 4 uur. Lees meer
Advertentie
