Erfrecht

De resultaten van augustus 2026

Waardering ChatGPT

Waardering Claude

Waardering Deepseek

Waardering Gemini

Waardering Mistral

Waardering Perplexity

Waardering Qwen

Casus

Waar moet de notaris, conform het Nederlandse erfrecht, rekening mee houden bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed? Waar wordt dit op gebaseerd? Het antwoord is bedoeld voor een jurist.

Het antwoord van ChatGPT 5

Bij een testament dat op het sterfbed wordt opgesteld of gepasseerd, moet de notaris extra alert zijn op wilsbekwaamheid. Juridisch is echter van belang dat het enkele feit dat iemand terminaal ziek is, in het ziekenhuis ligt of zeer kort voor overlijden een testament maakt, niet betekent dat hij wilsonbekwaam is. De beoordeling is individueel en ziet op de toestand van de testateur op het moment waarop de uiterste wilsbeschikking wordt gemaakt.

Wettelijk uitgangspunt: bekwaamheid op het moment van de uiterste wil

Artikel 4:55 lid 3 BW bepaalt uitdrukkelijk dat de bekwaamheid van de erflater wordt beoordeeld naar de staat waarin hij zich bevond op het ogenblik waarop de beschikking werd gemaakt. Dat is bij een sterfbedtestament essentieel: niet de diagnose, de algemene gezondheidstoestand of het feit dat iemand kort daarna overlijdt is beslissend, maar diens daadwerkelijke geestelijke toestand ten tijde van het opmaken/passeren van het testament. (Wetten overheid)

Het gaat dus om een momentopname, waarbij bovendien de wilsbekwaamheid beslissing-specifiek is. Iemand kan bijvoorbeeld nog wel in staat zijn een eenvoudige testamentaire wijziging te begrijpen, maar niet meer de betekenis en gevolgen van een complexe erfstelling, uitsluitingsclausule of tweetrapsmaking te overzien.

Wat moet de notaris inhoudelijk beoordelen?

De notaris moet zich ervan overtuigen dat de testateur:

  • de aard en strekking van het testament begrijpt;
  • begrijpt welke personen door de voorgenomen beschikking worden bevoordeeld of benadeeld;
  • de belangrijkste gevolgen van zijn keuzes kan overzien;
  • zijn wensen zelf en consistent kan verwoorden;
  • de relevante informatie kan verwerken en daarop een beslissing kan baseren;
  • en de beslissing vrij en onafhankelijk neemt.

De KNB formuleert dit als het vermogen om tot een redelijke waardering te komen van de belangen die bij de rechtshandeling zijn betrokken en de kernelementen en belangrijkste risico’s daarvan te kunnen bevatten. De uiteindelijke verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij de notaris, ook wanneer een arts wordt ingeschakeld. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

Daarnaast heeft de notaris een afzonderlijke verantwoordelijkheid voor de vrije en onafhankelijke wilsvorming. Dat is niet geheel hetzelfde als cognitieve wilsbekwaamheid. Ook een cognitief heldere testateur kan onder ongeoorloofde beïnvloeding van bijvoorbeeld een familielid staan. De tuchtrechtspraak benadrukt dat de notaris als poortwachter moet voorkomen dat een akte tot stand komt op basis van een wil die niet vrij en onafhankelijk is gevormd. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

Waarom is een sterfbedtestament een bijzondere situatie?

Een sterfbed brengt juist een aantal omstandigheden mee die de notaris aanleiding kunnen geven tot gerede twijfel en daarmee tot nader onderzoek. Denk met name aan:

  • zeer hoge leeftijd;
  • terminale of ernstige ziekte;
  • recente ziekenhuisopname;
  • pijn, uitputting, koorts of delier;
  • gebruik van morfine, opioïden, sedativa of andere geneesmiddelen die het bewustzijn of beoordelingsvermogen kunnen beïnvloeden;
  • verminderd bewustzijn of wisselende helderheid;
  • dementie, psychiatrische problematiek of andere cognitieve stoornissen;
  • afhankelijkheid van verzorgers of familieleden;
  • een onverwachte of ingrijpende wijziging ten opzichte van een eerder testament;
  • een wijziging die vooral één specifieke persoon bevoordeelt;
  • initiatief voor het testament dat duidelijk bij een belanghebbende derde ligt;
  • aanwezigheid of bemoeienis van potentiële erfgenamen tijdens het gesprek;
  • tegenstrijdige verklaringen over wat de testateur wil;
  • tijdsdruk of het argument dat het testament “nog snel” moet worden geregeld.

De KNB noemt dergelijke omstandigheden als indicatoren in het Stappenplan beoordeling wilsbekwaamheid. Het Stappenplan is geen wettelijke regeling en ook geen mechanische test: het is een professionele handreiking voor de notaris. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

De cruciale maatstaf: eigen waarneming, maar bij gerede twijfel nader onderzoek

De vaste lijn in de notariële tuchtrechtspraak is tamelijk duidelijk:

de notaris moet in eerste instantie uitgaan van zijn eigen waarneming van de cliënt en heeft daarbij een redelijke beoordelingsruimte; bij gerede twijfel aan de wilsbekwaamheid is nader onderzoek aangewezen.

Het KNB-Stappenplan fungeert daarbij als handreiking. Het bestaan van één of meer risicofactoren betekent dus niet automatisch dat het Stappenplan volledig moet worden doorlopen of dat de testateur wilsonbekwaam is. Beslissend is of de omstandigheden bij de notaris daadwerkelijk aanleiding tot twijfel moeten geven. (Tuchtrecht)

Dat uitgangspunt is ook recent bevestigd. De Kamer voor het Notariaat oordeelde in 2025 dat zelfs bij een zeer slechte gezondheidstoestand niet zonder meer sprake is van gerede twijfel. Anderzijds kan een combinatie van omstandigheden – bijvoorbeeld hoge leeftijd, recente ziekenhuisopname, woonzorgcentrum en een ingrijpende testamentwijziging – wél maken dat de notaris onvoldoende zorgvuldig heeft gehandeld wanneer hij onvoldoende nader onderzoek verricht. (Tuchtrecht)

Bij een sterfbed is vooral medicatie en het fluctuerende bewustzijn relevant

Een bijzonder interessante uitspraak voor de door u genoemde situatie is een oudere tuchtrechtelijke zaak waarin de testatrice in het ziekenhuis lag wegens een vergevorderde longziekte, morfine gebruikte en de dag na het passeren van het testament de sacramenten der stervenden ontving. De vraag was of de notaris zonder informatie van de behandelend arts mocht afgaan op zijn eigen waarneming.

De tuchtrechter stelde voorop dat het primair aan de notaris is om de wilsbekwaamheid te beoordelen. De notaris had haar op de dag van het testament goed aanspreekbaar, bespraakt en op de hoogte van de situatie bevonden. De enkele omstandigheid dat zij ernstig ziek was en morfine gebruikte, maakte niet automatisch dat de notaris een arts moest inschakelen. (Tuchtrecht)

Dat betekent voor een sterfbedtestament: medische omstandigheden zijn indicatoren, geen conclusies. De notaris moet beoordelen of die omstandigheden zich bij deze testateur vertalen in een aantasting van het vermogen om de specifieke testamentaire beslissing te begrijpen en te overzien.

Wat moet de notaris bij twijfel praktisch doen?

Bij gerede twijfel ligt het voor de hand dat de notaris:

  • de testateur zonder potentiële belanghebbenden spreekt;
  • open vragen stelt en de testateur in eigen woorden laat uitleggen wat hij wil en waarom;
  • nagaat of de testateur de belangrijkste gevolgen van de voorgenomen beschikkingen begrijpt;
  • nagaat of de wens consistent is met eerdere uitlatingen en testamenten;
  • relevante medische en feitelijke omstandigheden in kaart brengt;
  • het KNB-Stappenplan toepast;
  • zo nodig een onafhankelijke, deskundige arts inschakelt;
  • en de gemaakte afwegingen zorgvuldig in het dossier vastlegt.

De arts neemt de juridische beslissing overigens niet van de notaris over. De KNB benadrukt expliciet dat ook na inschakeling van een arts de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de beoordeling bij de notaris blijft. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

Een behandelend arts is bovendien niet zonder meer de aangewezen deskundige. De KNB wijst op het belang van onafhankelijkheid en deskundigheid; voor een verklaring over wilsbekwaamheid kan bijvoorbeeld een daartoe deskundige onafhankelijke arts worden ingeschakeld. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

Extra zwaar weegt de zelfstandige wilsvorming

Bij een sterfbed is niet alleen de vraag “kan deze persoon dit begrijpen?”, maar ook “is dit daadwerkelijk zijn eigen beslissing?” van groot belang.

De notaris moet daarom alert zijn wanneer bijvoorbeeld een kind de notaris belt, het testament inhoudelijk heeft voorbereid, de zieke naar de notaris begeleidt, bij het gesprek aanwezig wil zijn of de gewenste erfstelling feitelijk dicteert.

Recente tuchtrechtspraak laat zien dat van de notaris in dergelijke omstandigheden actief regie wordt verwacht. In een uitspraak uit 2025 werd de notaris verweten dat hij onvoldoende regie had gevoerd bij de beoordeling van wilsbekwaamheid, terwijl onder meer sprake was van hoge leeftijd, verblijf in een woonzorgcentrum en een recente ziekenhuisopname wegens een hartinfarct. De notaris had daardoor meer aandacht moeten besteden aan de vraag of de testateur de gevolgen van de ingrijpende testamentwijziging kon overzien. (Tuchtrecht)

Ook is in de rechtspraak benadrukt dat de notaris ervoor moet waken dat belanghebbenden de testateur tijdens het gesprek beïnvloeden. Het afzonderlijk spreken met de testateur is daarom bij relevante signalen een belangrijk waarborginstrument. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

De juridische bronnen waarop dit berust

Voor een juridisch betoog zou ik de normering als volgt ordenen:

Wetgeving

  • art. 4:55 BW: testamentaire bekwaamheid en beoordeling naar de toestand op het moment van de uiterste wilsbeschikking; (Wetten overheid)
  • art. 4:43 BW: bijzondere regeling voor vernietiging wegens misbruik van omstandigheden; een uiterste wilsbeschikking is niet vernietigbaar op die grond, hetgeen het belang van de beoordeling van vrije wilsvorming bij de notariële totstandkoming extra onderstreept. (Wetten overheid)
  • Wet op het notarisambt, in het bijzonder de verplichtingen van de notaris bij het verlijden van akten en de daarbij behorende zorgplicht.

KNB-normering

Het Stappenplan beoordeling wilsbekwaamheid van de KNB. Dit is geen formele wet, maar een professionele norm/handreiking die in de notariële tuchtrechtspraak een belangrijke rol speelt. De KNB benadrukt dat het Stappenplan moet worden ingezet wanneer er aanleiding bestaat tot twijfel. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

Notariële tuchtrechtspraak

De vaste lijn van de kamers voor het notariaat en het gerechtshof Amsterdam: eigen waarneming van de notaris staat voorop; bij gerede twijfel moet nader onderzoek worden verricht. De recente uitspraken bevestigen deze lijn. (Tuchtrecht)

Professionele medische normering

Bij inschakeling van een arts zijn het VIA/EPN-protocol beoordeling wils(on)bekwaamheid en de deskundigheid/ onafhankelijkheid van de beoordelend arts relevant. De KNB verwijst daar uitdrukkelijk naar. (Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie)

Conclusie

Voor een jurist zou ik de kernnorm als volgt formuleren:

Een sterfbedtestament is niet reeds vanwege de terminale toestand van de testateur verdacht of ongeldig. De notaris moet beoordelen of de testateur op het moment van het passeren in staat is de aard, strekking en relevante gevolgen van zijn testamentaire beslissingen te begrijpen en daarover zelfstandig een beslissing te nemen. Daarbij moet de notaris primair afgaan op zijn eigen waarneming. Ernstige ziekte, medicatie, hoge leeftijd, cognitieve beperkingen, afhankelijkheid en de omstandigheden waaronder het testament tot stand komt, zijn relevante indicatoren. Indien deze omstandigheden leiden tot gerede twijfel, moet de notaris nader onderzoek verrichten conform het KNB-Stappenplan en zo nodig een onafhankelijke deskundige inschakelen. De uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de beoordeling blijft bij de notaris. Daarnaast moet hij zelfstandig bewaken dat de uiterste wil vrij en onafhankelijk tot stand komt.

Voor een procedure is daarbij een belangrijk onderscheid: achteraf vaststellen dat de testateur medisch gezien wilsonbekwaam was, is niet hetzelfde als aantonen dat de notaris ten tijde van het passeren redelijkerwijs aan diens wilsbekwaamheid had moeten twijfelen. De tuchtrechtelijke zorgvuldigheidsnorm ziet in belangrijke mate op dat laatste punt. (Rechtspraak.nl)

Als u dit gebruikt in een processtuk of juridisch advies, zou ik naast art. 4:55 BW vooral de recente tuchtrechtspraak ECLI:NL:TNORSHE:2025:6, ECLI:NL:TNORARL:2025:26 en ECLI:NL:TNORDHA:2025:11 bespreken, omdat die de huidige toepassing van het beoordelingskader goed illustreren. (Tuchtrecht)

Het antwoord van Claude

Uitgangspunt: het rechtsvermoeden van wilsbekwaamheid

De notaris gaat uit van een wettelijk vermoeden van wilsbekwaamheid: een handelingsbekwame cliënt wordt geacht in staat te zijn zijn belangen te behartigen. Pas wanneer er concrete aanleiding is om daaraan te twijfelen, ontstaat voor de notaris een verzwaarde onderzoeksplicht naar de geestesgesteldheid van de testateur. De kamers van toezicht nemen als uitgangspunt dat een cliënt die handelingsbekwaam is, geacht moet worden zijn belangen te kunnen behartigen, en dat pas als er aanleiding bestaat om daaraan te twijfelen, de notaris de geestesgesteldheid van zijn cliënt nader dient te onderzoeken. Bij een sterfbedtestament ligt die twijfeldrempel door de context (acute situatie, ziekte, tijdsdruk, vaak aanwezigheid van belanghebbenden) per definitie lager dan bij een “gewoon” testament.

Wettelijke en normatieve grondslag

De beoordeling rust op een samenstel van bronnen:

  • Art. 3:33/3:34 BW – een rechtshandeling (de uiterste wilsbeschikking is een eenzijdige rechtshandeling) vereist een op een verklaring gerichte wil; ontbreekt die wil of is deze onder invloed van een geestelijke stoornis tot stand gekomen, dan is de rechtshandeling vernietigbaar/nietig. De norm dat de cliënt in staat moet zijn tot een redelijke waardering van de belangen die zijn betrokken bij de in de akte neergelegde rechtshandeling is neergelegd in art. 3:34 BW en juridisch van aard; de invulling ervan vindt plaats tegen de achtergrond van de concrete rechtshandeling die de cliënt wenst te verrichten.
  • Art. 4:42-43 BW – testeerbevoegdheid en de eisen aan de wilsvorming bij het maken van een testament.
  • Wna, art. 17 (zorgplicht/onpartijdigheid) en art. 21 (ministerieplicht en dienstweigeringsgrond) – de notaris moet weigeren te passeren indien hij redelijkerwijs behoort te twijfelen of de wil van de cliënt in vrijheid en voldoende geïnformeerd is gevormd.
  • KNB-Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid (oorspronkelijk 2006, laatste versie 2021), vastgesteld door het KNB-bestuur, dat als normatief kader geldt in de tuchtrechtspraak voor de invulling van deze zorgplicht. Daarnaast bestaat het VIA/EPN-protocol voor de inschakeling van een onafhankelijk (niet-behandelend) arts, waarbij de notaris op grond van het stappenplan een verklaring van wils(on)bekwaamheid nodig kan hebben ter verificatie.

Specifieke aandachtspunten bij een sterfbedtestament

Bij het passeren op het sterfbed moet de notaris beoordelen of de testateur op het concrete passeermoment zijn wil nog vrij, bewust en voldoende geïnformeerd kan vormen en verklaren — niet of hij dat in het algemeen ooit kon. Relevante indicatoren uit het Stappenplan die in deze setting bijzonder zwaar wegen:

  • Medische/cognitieve toestand: bewustzijnsniveau, delier, uitputting, zware pijnstilling (morfine e.d.), het onderliggende ziektebeeld en de invloed daarvan op het bewustzijn.
  • Snelheid en spoedeisendheid van de totstandkoming — een testament dat in allerijl vlak voor overlijden wordt opgesteld, vraagt om extra behoedzaamheid.
  • Ingrijpende afwijking ten opzichte van een eerder testament of eerder geuite wensen. Dit is een van de indicatoren uit het Stappenplan die in de sterfbedsituatie bijzonder relevant zijn.
  • Betrokkenheid en gedrag van belanghebbenden: wie heeft het initiatief genomen, wie heeft het eerste contact gelegd, wie is aanwezig en oefent mogelijk invloed uit, en is de begunstigde bij de totstandkoming betrokken geweest. In een tuchtzaak werd de notaris tekortschieten verweten juist omdat de neef, die belanghebbende was, het eerste telefonische contact had gelegd, het nieuwe testament ingrijpend afweek van het vorige, en de neef de erflaatster tweemaal had begeleid bij de contacten met de notaris, terwijl zij bij de eerste ontmoeting niet uit de auto wilde komen, onzeker en onrustig was.
  • Zelfstandigheid van de verklaring: kan de testateur zonder hulp van aanwezigen zijn wil verklaren, en is er gelegenheid geweest voor een gesprek zonder aanwezigheid van (potentiële) erfgenamen of belanghebbenden.

Procedurele consequenties bij (gerede) twijfel

  • Verzwaarde onderzoeksplicht: doorvragen, zo mogelijk een zelfstandig gesprek met de testateur, en het geheel goed vastleggen.
  • Getuigen: het Stappenplan adviseert om bij twijfel kantoormedewerkers als getuigen te laten optreden bij het passeren — in de genoemde tuchtzaak werd de notaris juist verweten dit niet te hebben gedaan. Het hof oordeelde dat de notaris zich, zoals het Stappenplan adviseert, bij zijn besluitvorming had moeten laten bijstaan door medewerkers van zijn kantoor en hen als getuigen had moeten laten optreden bij het passeren van de akte in het verpleeghuis.
  • Medische verificatie: bij gerede twijfel kan een verklaring van een niet-behandelend, onafhankelijk arts (bijvoorbeeld via het VIA-register of een specialist ouderengeneeskunde van Verenso) worden gevraagd. Let op: een verklaring die louter aan de eigen behandelend arts of zorginstelling wordt gevraagd, geldt niet als geldige wilsbekwaamheidsverklaring.
  • Weigering te passeren: als gerede twijfel bestaat, geen toestemming voor onderzoek wordt gegeven, of geen tijd meer is voor nader onderzoek, mag/moet de akte niet gepasseerd worden — de zwaarwegende verplichting om geen nietige of vernietigbare akte te passeren gaat vóór de ministerieplicht. De notaris heeft enerzijds een ministerieplicht en kan zich bij twijfel aan de wilsbekwaamheid niet zonder meer terugtrekken, maar heeft anderzijds ook de zwaarwegende inspanningsverplichting om te voorkomen dat hij een nietige of vernietigbare akte passeert.
  • Dossiervorming: de tuchtrechter verlangt expliciet dat wijze en inhoud van de beoordeling, én het gevoerde overleg, in het cliëntdossier worden vastgelegd — dit vloeit voort uit Kamer voor het Notariaat 6 november 2018, ECLI:NL:TNORARL:2018:49. Dit dossier is doorgaans het belangrijkste bewijsmiddel in een latere civiele procedure over de geldigheid van het testament of in een tuchtprocedure.

Rechtsgevolgen bij tekortschieten

Onzorgvuldige beoordeling kan leiden tot (a) civielrechtelijke vernietigbaarheid/nietigheid van het testament op grond van art. 3:34 BW, en (b) tuchtrechtelijke aansprakelijkheid van de notaris. De KNB signaleert dat dit een blijvend aandachtspunt is: in een recente casus paste een notaris een gewijzigd levenstestament van een man met vastgestelde Alzheimerdementie, en werd later door de kantonrechter curatele uitgesproken omdat betrokkene niet meer in staat werd geacht zijn vermogensrechtelijke belangen te behartigen — een illustratie van hoe kwetsbaar dit beoordelingsmoment is, ook los van het testament zelf.

Kernbronnen voor verdere raadpleging: art. 3:33-3:34 en 4:42-43 BW; art. 17 en 21 Wna; KNB, Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid (2021); KNB/Alzheimer Nederland, Handreiking bij het beoordelen van wilsbekwaamheid van cliënten met dementie (2017); VIA/EPN, Protocol beoordeling wils(on)bekwaamheid; Kamer voor het Notariaat 6 november 2018, ECLI:NL:TNORARL:2018:49.

Het antwoord van Deepseek

Bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op het sterfbed bevindt de notaris zich in een spanningsveld. Enerzijds dient hij zijn ministerieplicht te vervullen en de uiterste wil van een stervende vast te leggen (art. 21 lid 1 Wet op het notarisambt). Anderzijds is hij gehouden zijn dienst te weigeren indien hij gegronde redenen heeft om aan de wilsbekwaamheid te twijfelen (art. 21 lid 2 Wna, art. 3:34 BW, art. 4:43 BW). Dit vereist een zorgvuldige en goed gedocumenteerde afweging.

  1. Juridisch Kader en de Kern van de Beoordeling

De beoordeling van de wilsbekwaamheid is gebaseerd op de artikelen 3:33, 3:34 en 4:43 BW. Een testament is nietig indien de testateur ten tijde van het maken ervan niet in staat was zijn wil te bepalen of een redelijke waardering van zijn belangen te geven, bijvoorbeeld als gevolg van een stoornis van de geestvermogens. Het zwaartepunt van de beoordeling ligt bij de eigen waarneming van de notaris, die hierin een ruime beoordelingsvrijheid toekomt.

  1. Specifieke Aandachtspunten voor het Sterfbed

Hoewel het ‘Stappenplan beoordeling wilsbekwaamheid’ van de KNB geen specifieke categorie voor een ‘sterfbedtestament’ kent, gelden de algemene uitgangspunten des te sterker in deze bijzondere omstandigheden. De notaris moet rekening houden met de volgende factoren:

  • Beïnvloeding van de Wilsbekwaamheid: Op het sterfbed kunnen fysieke omstandigheden zoals pijn, vermoeidheid en medicijngebruik het beoordelingsvermogen van de testateur beïnvloeden. De notaris moet zich ervan vergewissen dat de testateur ondanks deze omstandigheden nog in staat is tot een weloverwogen beslissing.
  • Vrije Wilsvorming (Beïnvloeding door Derden): De notaris dient te allen tijde te waken voor vrije en onafhankelijke wilsvorming. Hij dient daarom, wanneer mogelijk, onder vier ogen met de testateur te spreken om druk of beïnvloeding door derden (familieleden, verzorgers) uit te sluiten. Het nalaten hiervan kan tuchtrechtelijk verwijtbaar zijn, zoals blijkt uit een uitspraak van het Gerechtshof Amsterdam waarin een berisping werd opgelegd.
  • De Ministerieplicht en de Tijdsdruk: In een situatie waarin het overlijden nabij is, kan de notaris door de tijdsdruk worden gedwongen om voorrang te geven aan zijn ministerieplicht, zelfs bij een zekere twijfel. De tuchtrechter heeft erkend dat een notaris onder deze omstandigheden een afweging mag maken, omdat er na overlijden geen mogelijkheid meer is de wil vast te leggen, maar een eventueel benadeelde de uiterste wil nog wel bij de rechter kan aanvechten. Deze keuze zal de notaris later niet snel tuchtrechtelijk worden verweten, mits hij zijn handelen achteraf deugdelijk kan onderbouwen.
  • (On)mogelijkheid van Nader Onderzoek: Bij gerede twijfel is nader onderzoek, zoals het raadplegen van een arts, aangewezen. Echter, op een sterfbed is (tijdig en gedegen) medisch onderzoek niet altijd mogelijk. Artsen zijn bovendien niet zonder toestemming van de betrokkene vrij om informatie te delen.
  1. Praktische Handvatten voor de Notaris

Voor een zorgvuldige taakuitoefening wordt het volgende aanbevolen, mede gezien de overwegingen in tuchtrechtspraak:

  1. Documentatie: Leg alle waarnemingen, gevoerde gesprekken (met name de inhoud van het afzonderlijke gesprek) en de overwegingen die tot het oordeel over de wilsbekwaamheid hebben geleid, zorgvuldig vast in het dossier. Dit dossier is cruciaal voor de verantwoording achteraf.
  2. Stappenplan als Leidraad: Raadpleeg het KNB-Stappenplan als handreiking. De aanwezigheid van een of meerdere indicatoren uit dit stappenplan kan aanleiding zijn voor nader onderzoek, maar het enkele bestaan ervan dwingt daartoe niet als de eigen waarneming van de notaris geen twijfel oproept.
  3. Afweging en Proportionaliteit: Maak een expliciete afweging tussen de ministerieplicht en de zorgplicht. Weeg de kans dat het testament de werkelijke wil van de testateur weergeeft af tegen de risico’s van het niet-passeren. De tuchtrechter zal deze afweging toetsen aan de maatstaf van de redelijk handelend notaris in de gegeven omstandigheden.
  4. Vierogenprincipe: Zorg ervoor dat het passeren van de akte plaatsvindt in aanwezigheid van de erflater en eventueel getuigen, zodat de notaris zelfstandig de wilsuiting kan observeren.

Het antwoord van Gemini

Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed dient een notaris rekening te houden met specifieke wettelijke, tuchtrechtelijke en praktijkrichtlijnen. Een stervende testateur bevindt zich immers in een kwetsbare positie waarin fysieke achteruitgang, medicijngebruik en beïnvloeding door derden (beïnvloedbaarheid) een verhoogd risico vormen voor het ontbreken van een vrije, onafhankelijke wilsvorming.

Aandachtspunten en verplichtingen voor de notaris

  • Eigen waarneming en onderzoeksplicht

Inspanningstermijn & regie: De beoordeling van de wilsbekwaamheid is primair de eigen verantwoordelijkheid van de notaris. De notaris kan zich niet louter verschuilen achter een medische verklaring.

Gesprek onder vier ogen: De notaris moet de testateur alleen spreken (zonder de aanwezigheid van familie, mantelzorgers of mogelijke begunstigden) om uit te sluiten dat er sprake is van onbehoorlijke beïnvloeding of dwang.

Inhoudelijke toetsing (begrip & overzicht): De notaris moet verifiëren of de testateur beschikt over de faculteiten van verstand en wil om de reikwijdte en gevolgen van de bepalingen te begrijpen. Bepalend is of de testateur in staat is tot een redelijke waardering van de betrokken belangen.

  • Aandachtspunten specifiek bij de situatie op een sterfbed

Invloed van ziekte en medicatie: Toetsing of sedativa, morfine of bewustzijnsschommelingen (zoals een delier of extreme vermoeidheid) de wilsvorming aantasten.

Tijdsdruk en afwijking van eerdere wensen: Een haastige wijziging op het sterfbed, zeker als deze sterk afwijkt van eerdere testamenten of de wettelijke erfopvolging, geldt tuchtrechtelijk als een belangrijke indicator (Red Flag) voor nader onderzoek.

Toetsing op moment van passeren: De wilsbekwaamheid moet aanwezig zijn op het specifieke moment van het verlijden van de akte (art. 3:33 BW jo. art. 4:55 BW).

Waarop wordt de beoordeling gebaseerd?

Het toetsingskader van de notaris stoelt op verschillende rechtsbronnen en richtlijnen:

  • Burgerlijk Wetboek (BW):

Art. 3:33 BW & Art. 3:34 BW: Vereiste van een met de verklaring overeenstemmende wil. Een geestelijke stoornis (tijdelijk of blijvend) maakt een verklaring vernietigbaar indien deze een redelijke waardering der belangen belette.

Art. 4:55 BW: Eisen aan het kunnen opmaken van een uiterste wil (bekwaamheid tot testeerdershandelingen).

  • KNB-Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid:

Uitgegeven door de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. Dit stappenplan verplicht de notaris bij ‘indicatoren’ (zoals hoge leeftijd, ernstige ziekte, spoed/sterfbed, of verzoek door een derde) een uitgebreid protocol te doorlopen.

  • Medische toetsing (VIA-protocol / KNB/EPN-artsen):

Bij gerede twijfel dient de notaris een onafhankelijke, gespecialiseerde arts (zoals een VIA-arts/gecertificeerd (prikkel)arts of specialist ouderengeneeskunde) in te schakelen voor een medische beoordeling van de wilsbekwaamheid op dat specifieke moment.

  • Notariële Tuchtrechtspraak & Jurisprudentie:

De Kamers voor het Notariaat en de Hofdiscipline (Gerechtshof Amsterdam als hoogste tuchtrechter) stellen strikte eisen aan de verslaglegging. De notaris dient nauwkeurige aantekeningen (dossieropbouw) te maken van de vragen die gesteld zijn, de antwoorden van de testateur en de eigen waarnemingen ten aanzien van diens wilsbekwaamheid.

Het antwoord van Mistral

Hier is een juridisch onderbouwd overzicht van de verplichtingen van de notaris bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op het sterfbed, inclusief de grondslagen en toetsingskaders. Het antwoord is opgesteld voor een jurist en baseert zich op wetgeving, jurisprudentie, beroepsnormen en tuchtrechtspraak.

📜 1. Wettelijke en normatieve grondslagen

De beoordeling van wilsbekwaamheid bij een sterfbedtestament rust op drie pijlers:

Niveau Bron Relevante bepalingen
Wet Burgerlijk Wetboek (BW) Art. 3:33 BW (wil en verklaring), Art. 3:34 BW (geestelijke stoornis), Art. 4:42-4:43 BW (uiterste wilsbeschikking)
Wet Wet op het notarisambt (Wna) Art. 17 Wna (zorgplicht), Art. 21 lid 2 Wna (ministerieplicht + weigerplicht bij wilsonbekwaamheid)
Professionele norm KNB-Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid (2021) Invulling van de notariële zorgplicht; geldt als tuchtrechtelijke maatstaf
Medische protocollen VIA/EPN-protocol (Vereniging voor Integrale Antroposofische Geneeskunde / Expertisecentrum Palliative Care) Richtlijnen voor onafhankelijke medische verklaringen wilsbekwaamheid
Rechtspraak Hoge Raad, gerechtshoven, Kamers voor het Notariaat HR 17 januari 1997, NJ 1997/173 (Van Geest/Nederlof); Hof Amsterdam 22 mei 2018, ECLI:NL:GHAMS:2018:2257

⚖️ 2. Materiële toets: Art. 3:34 BW als kern

De materiële maatstaf voor wilsbekwaamheid is neergelegd in Art. 3:34 BW:

“Wanneer een geestelijke stoornis een redelijke waardering van de bij de handeling betrokken belangen belette, wordt de wil geacht te ontbreken, indien de stoornis de verklaring beïnvloedde.”

🔹 Essentiële elementen voor de toetsing

De notaris moet vaststellen of de testateur op het moment van passeren:

  • Begrip heeft van:

Wat een testament is en wat de rechtsgevolgen zijn;

Welke bezittingen hij nalaat;

Wie zijn (wettige) erfgenamen zijn;

Waarom hij van de wettelijke verdeling wil afwijken.

  • Vrije wil kan vormen (geen onredelijke beïnvloeding door derden of omstandigheden).
  • Consistente en logische antwoorden geeft op vragen over de inhoud en motieven.

⚠️ Belangrijk:

  • Een medische diagnose (bv. dementie, delirium) leidt niet automatisch tot wilsonbekwaamheid.
  • Omgekeerd: het ontbreken van een diagnose sluit wilsonbekwaamheid niet uit.
  • De toets is functioneel: het gaat om het daadwerkelijke functioneren op het moment van passeren, niet om de diagnose.

🕵️ 3. Verzwaarde zorgplicht bij sterfbedtestamenten

Bij een testateur op het sterfbed geldt een verhoogde zorgvuldigheidsplicht om de volgende redenen:

🔴 A. Fluctuerende cognitieve toestand

Pijn, uitputting, koorts, zuurstoftekort en met name (opioïde) pijnmedicatie (morfine, sedativa) kunnen het bewustzijn en de helderheid per uur laten verschillen.

Consequentie: De beoordeling moet plaatsvinden op het exacte moment van het passeren, niet op basis van een eerder contact.

🔴 B. Verhoogd risico op beïnvloeding door derden

Aanwezigheid van een familielid dat:

Baat heeft bij de inhoud van het testament;

Het initiatief tot het testament heeft genomen;

Als tussenpersoon met de notaris communiceert.

Consequentie: De notaris moet zoveel mogelijk onder vier ogen met de testateur spreken.

🔴 C. Tijdsdruk vs. ministerieplicht (Art. 17 Wna)

Ministerieplicht (Art. 21 Wna): De notaris mag zijn dienst niet zonder meer weigeren, zeker niet als daardoor het testament niet meer tijdig tot stand kan komen.

Zorgplicht (Art. 17 Wna): De notaris moet voorkomen dat een nietige akte wordt gepasseerd.

Balans: Bij tijdsnood mag de notaris niet wachten op een volledig onderzoek (bv. arts), maar moet hij expliciet en gemotiveerd zijn eigen waarneming vastleggen.

🔴 D. Consistentie met eerdere wilsbeschikkingen

Een abrupte, ingrijpende afwijking van een kort tevoren opgemaakt testament (bv. uitsluiting van kinderen) is een zwaarwegende indicator voor nader onderzoek.

Jurisprudentie: Het nalaten van een zorgvuldig onderzoek is in de rechtspraak een grond geweest voor nietigverklaring (Rb. Zeeland-West-Brabant, 11 januari 2023) en tuchtrechtelijke verwijten.

📋 4. Praktische toetsing: Het KNB-Stappenplan (2021)

Het Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid ten behoeve van notariële dienstverlening van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) vormt de professionele standaard en wordt in tuchtrechtspraak als maatstaf gebruikt.

🔹 Stappen die de notaris moet doorlopen

  • Signaleren van indicatoren De notaris moet alert zijn op cognitieve, medische en situationele indicatoren, zoals:

Cognitieve indicatoren: Desoriëntatie, geheugenstoornissen, delirium, verlaagd bewustzijn, afasie, verwardheid.

Medische omstandigheden: Opioïden (morfine), sedativa, terminale onrust, metabole ontregeling, hypoxie, infecties.

Situationele indicatoren:

Plotselinge wijziging van een bestaand testament;

Uitsluiting van (wettige) erfgenamen;

Sterke beïnvloeding door één erfgenaam;

Aanwezigheid van belanghebbenden tijdens het gesprek;

Afhankelijkheidsrelaties.

  • Eigen beoordeling (geen delegatie aan arts!)

De notaris moet zich een eigen oordeel vormen door:

Een gesprek onder vier ogen met de testateur;

Open, controlerende vragen stellen (bv. “Kunt u in eigen woorden uitleggen wat u wilt regelen?”, “Waarom kiest u voor deze verdeling?”);

Oriëntatievragen (tijd, plaats, persoon) om de cognitieve toestand te toetsen.

Let op: Een medische verklaring is niet beslissend – de rechter beoordeelt uiteindelijk zelfstandig of sprake was van een geldige wil.

  • Inschakelen van een onafhankelijke arts (indien gerede twijfel)

Bij aanhoudende twijfel moet de notaris een onafhankelijke arts inschakelen, bij voorkeur met expertise op het terrein van cognitieve stoornissen.

VIA/EPN-protocol: De arts moet een medische verklaring wilsbekwaamheid opstellen volgens dit protocol.

Onafhankelijkheid: Een verklaring van de behandelend arts of zorginstelling volstaat niet, wegens gebrek aan onafhankelijkheid.

Weigerplicht (Art. 21 lid 2 Wna): Als geen toestemming voor onderzoek wordt gegeven en de twijfel blijft bestaan, mag de akte niet worden gepasseerd.

📝 5. Dossiervorming: Cruciaal voor bewijs in latere procedures

Omdat de testateur na overlijden niet meer kan worden gehoord, ontstaat een lastige bewijspositie. De tuchtrechter (Kamer voor het Notariaat, 6 november 2018, ECLI:NL:TNORARL:2018:49) verlangt expliciete vastlegging in het dossier van:

✅ Eigen waarnemingen en gestelde controlevragen (bv. antwoorden op vragen over begrip, motieven, consistentie); ✅ Wijze van contact (wie was aanwezig? Hoe is het contact tot stand gekomen?); ✅ Eventuele twijfels en hoe deze zijn weggenomen of tot nader onderzoek hebben geleid; ✅ Medische verklaring (indien ingeschakeld) en overwegingen om al dan niet een arts in te schakelen.

⚠️ Gevolg van onvoldoende dossieropbouw:

  • Civielrechtelijk: Het testament kan vernietigd worden op grond van Art. 3:34 BW.
  • Tuchtrechtelijk: De notaris kan een maatregel opgelegd krijgen (bv. berisping, schorsing).

⚖️ 6. Bewijslast en procesrecht

🔹 Stelplicht en bewijslast

Art. 150 Rv: In beginsel rust op degene die vernietiging wenst (bv. een erfgenaam) de stelplicht en bewijslast van de feiten waaruit volgt dat Art. 3:34 BW van toepassing is.

Uitzondering: Een zorgvuldig opgebouwd notarieel dossier kan de bewijslast verlichten of zelfs omkeren (in de praktijk wordt het dossier vaak als sterk bewijs gezien voor de geldigheid van de wil).

🔹 Relevante bewijsmiddelen

Gespreksverslagen van de notaris;

Observaties van de notaris (bv. bewustzijnsniveau, communicatievermogen);

Medische rapportages (indien ingeschakeld);

Verklaringen van getuigen (bv. verpleegkundigen, familie);

Tijdsverloop rond het overlijden (bv. hoe lang na passeren is de testateur overleden?).

📌 7. Jurisprudentie: Belangrijke uitspraken

Datum Rechter ECLI/LJN Kernpunt
17 januari 1997 Hoge Raad NJ 1997/173 (Van Geest/Nederlof) Toepassing Art. 3:34 BW: geestelijke stoornis moet de redelijke waardering van belangen beletten en de verklaring beïnvloeden.
22 mei 2018 Hof Amsterdam ECLI:NL:GHAMS:2018:2257 Eigen waarneming notaris staat voorop; tuchtrechter toetst marginaal mits de waarneming gemotiveerd en diepgaand is.
6 november 2018 Kamer voor het Notariaat ECLI:NL:TNORARL:2018:49 Dossierplicht: Expliciete vastlegging van waarnemingen, twijfels en onderzoek is verplicht.
11 januari 2023 Rb. Zeeland-West-Brabant – Nalatig onderzoek bij abrupte testamentwijziging kan leiden tot nietigverklaring.

🎯 8. Samenvattend: Wat moet de notaris doen?

✅ Checklist voor de notaris bij een sterfbedtestament

Stap Actie Wettelijke/Professionele Basis
1 Indicatoren signaleren KNB-Stappenplan (cognitief, medisch, situationeel)
2 Gesprek onder vier ogen Art. 17 Wna (zorgplicht), KNB-Stappenplan
3 Open vragen stellen (begrip, motieven, consistentie) Art. 3:34 BW (redelijke waardering belangen)
4 Cognitieve toestand toetsen (oriëntatie, geheugen) KNB-Stappenplan
5 Medicatie en medische toestand beoordelen VIA/EPN-protocol (indien arts ingeschakeld)
6 Bij twijfel: onafhankelijke arts inschakelen Art. 21 lid 2 Wna (weigerplicht), KNB-Stappenplan
7 Dossier uitvoerig opbouwen Tuchtrechtspraak (ECLI:NL:TNORARL:2018:49)
8 Bij aanhoudende twijfel: akte weigeren Art. 21 lid 2 Wna

📚 9. Bronnenhiërarchie (voor de jurist)

Niveau Bron Functie
1. Wet Art. 3:33-3:34 BW Materiële toets wilsbekwaamheid
1. Wet Art. 4:42-4:43 BW Geldigheid uiterste wilsbeschikking
1. Wet Art. 17 & 21 Wna Zorgplicht & ministerieplicht notaris
2. Professionele norm KNB-Stappenplan (2021) Invulling zorgplicht; tuchtrechtelijke maatstaf
2. Medische protocollen VIA/EPN-protocol Richtlijnen voor medische verklaringen
3. Rechtspraak HR 17 januari 1997, NJ 1997/173 Toetsingskader Art. 3:34 BW
3. Rechtspraak Hof Amsterdam 22 mei 2018, ECLI:NL:GHAMS:2018:2257 Eigen waarneming notaris; marginale toetsing
3. Rechtspraak Kamer voor het Notariaat 6 nov. 2018, ECLI:NL:TNORARL:2018:49 Dossierplicht
3. Rechtspraak Rb. Zeeland-West-Brabant 11 jan. 2023 Gevolgen nalatig onderzoek

💡 Conclusie voor de jurist

De beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op het sterfbed is een complexe, casuïstische afweging die rust op:

  • Materiële toets: Art. 3:34 BW (redelijke waardering van belangen op het moment van passeren).
  • Formele verplichtingen: Art. 17 & 21 Wna (zorgplicht vs. ministerieplicht).
  • Professionele norm: KNB-Stappenplan (2021) (invulling van de zorgplicht; tuchtrechtelijke maatstaf).
  • Verhoogde zorgvuldigheid: Bij sterfbedtestamenten gelden strengere eisen voor onderzoek en dossieropbouw.

⚠️ Kernpunt:

  • Terminale ziekte, morfinegebruik of hoge leeftijd leiden niet automatisch tot wilsonbekwaamheid, maar zijn duidelijke indicatoren die een verdiept onderzoek en zorgvuldige documentatie vereisen.
  • De eigen waarneming van de notaris staat voorop, maar een onafhankelijke medische verklaring (VIA/EPN) kan ondersteunend zijn.
  • Een onvoldoende dossier kan leiden tot nietigverklaring van het testament (civielrechtelijk) en tuchtrechtelijke sancties (voor de notaris).

🔗 Handige links voor verdere studie:

Het antwoord van Perplexity

Een sterfbed vormt in het Nederlandse erfrecht geen zelfstandige wettelijke categorie met een eigen toets. Het is wél een omstandigheid die vaak meerdere indicatoren voor nader onderzoek oproept. De notaris moet daarom zeer concreet vaststellen dat de testateur op het relevante moment, met betrekking tot dit specifieke testament, de gevolgen redelijk kan waarderen én zijn wil vrij en onafhankelijk heeft gevormd.

Juridisch kader

De materiële maatstaf volgt uit art. 3:33 en 3:34 BW, in verbinding met art. 4:42 lid 2 en art. 4:55 lid 3 BW:

  • Een uiterste wilsbeschikking vereist een op rechtsgevolg gerichte wil die zich door een verklaring heeft geopenbaard.
  • Bij een geestelijke stoornis wordt die wil geacht te ontbreken wanneer de stoornis een redelijke waardering van de betrokken belangen belette, dan wel de verklaring onder invloed van die stoornis is gedaan.
  • Omdat een uiterste wilsbeschikking een eenzijdige rechtshandeling is, leidt dat wilsgebrek tot nietigheid (art. 3:34 lid 2 BW), niet tot vernietigbaarheid.
  • De bekwaamheid wordt beoordeeld naar de toestand van de testateur op het ogenblik waarop de beschikking is gemaakt (art. 4:55 lid 3 BW). Een eerdere of latere toestand is dus slechts indirect bewijs voor de toestand op het passeermoment.[wetten.overheid][inview]

Daarbij is wilsbekwaamheid geen abstracte persoonskwaliteit. De maatstaf is rechtshandelings- en contextafhankelijk: de vraag is of deze testateur, gegeven de aard, complexiteit en gevolgen van dit concrete testament, de relevante belangen kon overzien. Daarbij zijn mede van belang: de aard en ernst van de stoornis, de ingrijpendheid van de uiterste wil, de belangen van betrokken derden en de begrijpelijkheid van de gebruikte tekst.[uitspraken.rechtspraak]

De notaris moet voorts, op grond van zijn ambtelijke zorg- en voorlichtingsplicht, de zakelijke inhoud toelichten en zo nodig wijzen op rechtsgevolgen (art. 43 Wna); art. 21 Wna brengt ministerieplicht mee, maar tevens een plicht tot dienstweigering bij gegronde redenen. Bij een onvoldoende weggenomen twijfel over wilsbekwaamheid of ongeoorloofde beïnvloeding kan de notaris dus niet veilig passeren.[wetten.overheid][tuchtrecht.overheid]

Betekenis van het sterfbed

De nabijheid van overlijden, terminale ziekte of opname in een hospice maakt iemand niet zonder meer wilsonbekwaam. Evenmin zijn hoge leeftijd, een diagnose dementie of het gebruik van palliatieve medicatie op zichzelf beslissend. Ook een testateur met cognitieve beperkingen kan een eenvoudig en voor hem inzichtelijk testament maken.

Het sterfbed is echter regelmatig een cumulatiecontext voor factoren die een redelijke waardering of vrije wilsvorming kunnen aantasten. De notaris behoort in het bijzonder acht te slaan op:

  • Het bewustzijnsniveau en eventuele fluctuerende helderheid; met name een mogelijk delier of een tijdelijk helder moment.
  • Concentratie, oriëntatie, kortetermijngeheugen, begrip, oordeelsvermogen en het vermogen om een eigen consistente keuze te formuleren.
  • Pijn, uitputting, benauwdheid, hypoxie, infectie, stofwisselingsontregeling en andere somatische oorzaken van acute cognitieve ontregeling.
  • Medicatie, doseringswijzigingen, intoxicaties en sederende of opioïde middelen, voor zover die het bewustzijn, geheugen, concentratie of beoordelingsvermogen kunnen beïnvloeden.
  • Communicatiebelemmeringen — gehoor, visus, spraak, motoriek — die niet met geestelijke onbekwaamheid mogen worden verward, maar wel passend moeten worden gecompenseerd.
  • De vraag of het testament een breuk met een bestaande vermogens- of familierangorde veroorzaakt, bijvoorbeeld onterving, een nieuw substantieel legaat aan een verzorger of partner, wijziging van executeurschap, inbrengverplichtingen of een complexe bedrijfs- of fiscale regeling.

Het VIA/EPN-protocol noemt onder meer aandachts-, geheugen-, begrip- en communicatiestoornissen, medicatie/intoxicaties, zuurstofgebrek en ernstige somatische aandoeningen als relevante beoordelingsfactoren. Het medische oordeel richt zich functioneel op het vermogen een keuze te uiten, informatie te begrijpen, de betekenis ervan te waarderen en logisch te redeneren.[knb]

Onderzoek en wilscontrole

De notaris mag in eerste instantie afgaan op zijn eigen waarneming; hem komt daarbij beoordelingsruimte toe. Bij gerede twijfel is nader onderzoek aangewezen. Het KNB-stappenplan is daarbij een belangrijke professionele handreiking, maar geen wettelijk verplichte afvinklijst en niet de enige toegestane methodiek. Ook de aanwezigheid van één of meer indicatoren maakt nader onderzoek niet steeds dwingend, mits de notaris op grond van het concrete contact redelijkerwijs geen twijfel behoefde te hebben.[uitspraken.rechtspraak][uitspraken.rechtspraak]

In een sterfbedcasus zullen in de regel ten minste de volgende stappen geïndiceerd zijn:

  • Zelfstandig contact met de testateur. Vaststellen wie het initiatief nam, wie instructies gaf, wie aanwezig is en wie van de inhoud profiteert. Laat degene die mogelijk invloed uitoefent niet het gesprek voeren.
  • Bespreking onder vier ogen. De notaris moet actief waken voor vrije en onafhankelijke wilsvorming, ook tegenover een partner. In beginsel is een afzonderlijke bespreking over de relevante onderdelen van het testament de aangewezen wijze om dat te doen. Indien daarvan wordt afgezien, moet die keuze achteraf aan de hand van concrete omstandigheden kunnen worden verantwoord.[uitspraken.rechtspraak]
  • Open, niet-suggestieve vragen. Niet volstaan met: “Wilt u dit testament?” De testateur moet in eigen woorden kunnen uitleggen:

wat hij wil regelen;

wie zijn relevante naasten en eerdere begunstigden zijn;

wat de voornaamste gevolgen zijn;

waarom hij van een eerder testament afwijkt;

waarom een bepaalde erfgenaam, legataris of executeur wordt gekozen.

  • Toetsing op begrip van kernelementen. De notaris moet de tekst en uitleg afstemmen op het bevattingsvermogen en nagaan of de testateur de kernelementen en voornaamste risico’s van deze rechtshandeling omvat. De KNB formuleert dit als de vraag of de cliënt de rechtshandeling “voldoende” kan overzien.[knb]
  • Tijd, rust en zo mogelijk herhaling. Een tweede gesprek of een afzonderlijke passeercheck kan in een terminale situatie functioneel zijn, vooral wanneer vermoeidheid of fluctuaties worden waargenomen. Druk wegens een naderend overlijden rechtvaardigt geen lagere inhoudelijke toets.
  • Medische deskundigheid bij niet weggenomen twijfel. Een onafhankelijke, ter zake kundige arts kan een verklaring afgeven. Die verklaring ondersteunt het oordeel, maar vervangt het notariële oordeel niet: de eindverantwoordelijkheid voor het passeren blijft bij de notaris. De KNB acht een verklaring van de eigen behandelend arts of een arts van de zorginstelling problematisch wegens gebrek aan onafhankelijkheid.[knb]

De notaris moet dus onderscheid houden tussen wilsbekwaamheid (kan de testateur deze rechtshandeling begrijpen en waarderen?) en wilscontrole (is de geuite wil werkelijk de eigen, vrij gevormde wil?). In het vernieuwde KNB-stappenplan is dat onderscheid expliciet aangebracht.[knb]

Risico-indicatoren

Bij een sterfbedtestament wegen vooral de combinatie en samenloop van indicatoren. Relevante signalen zijn onder meer:

  • Het verzoek of de afspraak is geïnitieerd door een begunstigde, mantelzorger, partner of zorgverlener.
  • Die persoon is voortdurend aanwezig, beantwoordt vragen of heeft de instructies geformuleerd.
  • De testateur is afhankelijk van de beoogd begunstigde voor zorg, communicatie, vervoer of administratie.
  • De testateur verblijft in een zorginstelling, voert zijn administratie niet meer zelf of staat onder beschermingsbewind.
  • Er is een ernstige lichamelijke of psychische aandoening, cognitieve achteruitgang, incoherent spreken, vergeetachtigheid of zichtbare desoriëntatie.
  • Het testament wijkt kort voor overlijden ingrijpend en onvoldoende verklaarbaar af van de bestaande uiterste wil.
  • De gewenste regeling is complex of juridisch-technisch, terwijl het begrip en de concentratie beperkt zijn.
  • Er is tijdsdruk; die is op een sterfbed begrijpelijk, maar vereist juist nauwkeurige vastlegging waarom alsnog voldoende tijd en gelegenheid voor een betrouwbare beoordeling bestonden.

Het KNB-kader noemt onder andere afhankelijkheid, verlies van eigen administratieve regie, twijfel aan de weloverwogenheid, initiatief door een ander, frequent wijzigen en ingrijpende afwijking van een eerder testament als indicatoren.[knb][zoek.officielebekendmakingen]

Dossiervorming en bewijspositie

Bij een overlijden kort na passeren is de notaris vaak de enige neutrale persoon die de testateur nog heeft gesproken. Een zorgvuldig dossier is daarom essentieel, zowel tuchtrechtelijk als voor een later civiel geschil.

Leg ten minste vast:

  • datum, tijdstip, duur en plaats van ieder gesprek en het passeren;
  • aanwezigen en momenten waarop de notaris de testateur alleen sprak;
  • initiatiefnemer, aangeleverde instructies en eventuele eerdere testamenten;
  • concrete waarnemingen over alertheid, concentratie, communicatie en consistentie;
  • de gestelde open vragen en de antwoorden of de zakelijke strekking daarvan;
  • de uitleg van de relevante testamentaire gevolgen;
  • bijzonderheden rond ziekte, medicatie of medische informatie die de notaris bekend waren;
  • eventuele medische verklaring, de onafhankelijkheid en expertise van de arts, en de reden waarom deze al dan niet is gevraagd;
  • de overwegingen die tot passeren, uitstel of weigering leidden.

Een latere diagnose of deskundigenrapport maakt niet zonder meer dat de notaris tuchtrechtelijk verwijtbaar handelde: daarvoor is beslissend wat voor de notaris tijdens voorbereiding en passeren kenbaar was. Omgekeerd waarborgt een zorgvuldig gepasseerd testament niet noodzakelijk de materiële geldigheid; de civiele rechter beoordeelt uiteindelijk, op alle feiten en omstandigheden, of de testateur zijn wil kon bepalen.[uitspraken.rechtspraak][uitspraken.rechtspraak]

De kernformule voor de praktijk is daarom: op een sterfbed niet méér formele bekwaamheidseisen, maar wel een aanzienlijk grotere kans op gerede twijfel en dus op verdiept, zelfstandig, contextspecifiek en gedocumenteerd onderzoek.

Het antwoord van Qwen

Voor een jurist is de beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op het sterfbed een complexe afweging die vraagt om een zorgvuldige balans tussen civielrechtelijke normen, notarieel-beroepsrechtelijke plichten en de praktische realiteit van een kwetsbare situatie. Hieronder volgt een overzicht van de relevante kaders en aandachtspunten.

  1. Wettelijke basis (Civielrecht)

Artikel 3:33 BW: Een rechtshandeling (zoals het maken van een testament) vereist een op een vrij gevormde wil berustende en tot uiting gekomen verklaring.

  • www.studeersnel.nl

Dit is de fundamentele materiële norm voor wilsbekwaamheid.

Artikel 3:34 BW: Er bestaat een wettelijk vermoeden van wilsbekwaamheid.

  • epn-notaris.nl

Dit vermoeden wordt echter weerlegd zodra uit de aard van de rechtshandeling of de omstandigheden (zoals een sterfbedsituatie) concrete aanwijzingen voortvloeien dat de wil mogelijk niet vrij is gevormd. Bij gerede twijfel ontstaat voor de notaris een actieve onderzoeksplicht.

Wet op het notarisambt (Wna): Op grond van artikel 1 Wna en de bijbehorende beroepsregels rust op de notaris een onafhankelijke zorgvuldigheidsplicht om de wilsbekwaamheid en wilsonafhankelijkheid van de cliënt te toetsen.

  1. Specifieke aandachtspunten op het sterfbed

Conform de juridische literatuur (o.a. Van der Geld, Tijdschrift Erfrecht 2022, afl. 6, p. 131) en de tuchtrechtelijke praktijk moet de notaris in een sterfbedsituatie (soms aangeduid als een ‘spoedtestament’) rekening houden met de volgende specifieke factoren:

www.researchgate.net

Medische factoren: De notaris moet alert zijn op het gebruik van medicatie (bijvoorbeeld morfine of andere pijnstillers), pijn, extreme vermoeidheid, een wisselend bewustzijnsniveau of onderliggende aandoeningen zoals een delier of (beginnende) dementie.

  • www.praktizijn.nl

Deze factoren kunnen de cognitieve vermogens tijdelijk of permanent aantasten.

Beïnvloedingsrisico’s (Wilsonafhankelijkheid): Op het sterfbed is de testateur fysiek en mentaal kwetsbaar. De aanwezigheid van (potentieel) belanghebbenden, zoals familieleden of verzorgers, tijdens de bespreking of ondertekening vormt een significant risicofactor voor ongepaste beïnvloeding.

  • www.praktizijn.nl

De notaris dient de testateur bij voorkeur alleen te spreken om de vrije wilsvorming te waarborgen.

Tijdsdruk en inhoudelijke toetsing: Hoewel er sprake kan zijn van urgentie, mag dit niet ten koste gaan van de zorgvuldigheid. De notaris moet de strekking van het testament en eventuele ingrijpende afwijkingen van eerdere testamenten helder uitleggen en de reactie van de testateur hierop kritisch observeren en bevragen.

Documentatie: De notaris is verplicht de feiten en omstandigheden die ten grondslag liggen aan het oordeel over de wilsbekwaamheid, zorgvuldig vast te leggen in het dossier of de akte. Dit dient als bewijs dat de zorgvuldigheidsplicht is nagekomen.

  1. Professionele standaarden en tuchtrecht

KNB Stappenplan beoordeling wilsbekwaamheid: Dit stappenplan (laatst herzien in 2021), ontwikkeld door de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) in samenwerking met onder meer Alzheimer Nederland, fungeert als het professionele toetsingskader.

  • www.studeersnel.nl

De tuchtrechter toetst het handelen van de notaris expliciet aan dit stappenplan.

  • www.inview.nl

Inschakeling van een arts: Bij gerede twijfel dient de notaris een onafhankelijke arts te raadplegen. Dit gebeurt bij voorkeur conform het VIA/EPN Protocol beoordeling wils(on)bekwaamheid, waarbij wordt teruggevallen op een in het VIA-register ingeschreven arts.

  • www.knb.nl

Het primaat van de notaris: Vaste tuchtrechtspraak benadrukt dat de eindverantwoordelijkheid voor de beoordeling van de wilsbekwaamheid bij de notaris blijft liggen (het “primaat” van de notaris).

  • uitspraken.rechtspraak.nl

Een medische verklaring is een hulpmiddel, maar ontslaat de notaris niet van de eigen waarneming en juridische beoordeling.

Weigeringsplicht: Indien na onderzoek de gerede twijfel aan de wilsbekwaamheid of de vrije wilsvorming niet wordt weggenomen, dient de notaris het passeren van het testament te weigeren.

Conclusie

Voor de notaris geldt op het sterfbed een verzwaarde zorgvuldigheidsplicht. De beoordeling van de wilsbekwaamheid is geen louter medische, maar een juridische afweging die moet worden onderbouwd met feitelijke waarnemingen, strikt conform het KNB Stappenplan. Het te licht aannemen van twijfel of het onvoldoende documenteren van de toetsing kan leiden tot de nietigheid van het testament (ex art. 3:33 juncto 3:34 BW) en tuchtrechtelijke aansprakelijkheid van de notaris.

De VSAN is er voor de sociale advocatuur

De VSAN fungeert als spreekbuis van sociaal advocaten bij media en politiek en behartigt hun belangen bij ketenpartners als de NOvA, de Raad voor Rechtsbijstand, het ministerie van justitie. De VSAN heeft de afgelopen jaren actief gelobbyd bij de politiek voor een noodzakelijke verhoging van vergoedingen en kaartte misstanden Lees meer

12 april | 2023|
Advertentie

 

Ga naar de bovenkant