Erfrecht
De resultaten van november 2025
Waardering ChatGPT 5
Waardering Claude
Waardering Deepseek
Waardering Gemini
Waardering Mistral
Waardering Perplexity
Waardering Qwen
Casus
Waar moet de notaris, conform het Nederlandse erfrecht, rekening mee houden bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed? Waar wordt dit op gebaseerd? Het antwoord is bedoeld voor een jurist.
![]()
Het antwoord van ChatGPT 5
Zeer goede en juridisch genuanceerde vraag — dit raakt de kern van de notariële zorgplicht en de erfrechtelijke wilsvorming bij uiterste wilsbeschikkingen onder bijzondere omstandigheden (zoals een sterfbed). Hieronder volgt een uitgewerkte juridische beantwoording, bedoeld voor juristen.
⚖️ 1. Kernvraag
Wat moet de notaris — naar Nederlands erfrecht — in acht nemen bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op zijn sterfbed, en op welke juridische grondslagen berust die verplichting?
- Juridisch kader
Erfrechtelijke grondslag: art. 4:42 lid 1 BW
“Een uiterste wil is nietig indien zij is opgemaakt door iemand die daartoe onbekwaam was.”
Wilsbekwaamheid is dus een constitutieve voorwaarde voor een geldige uiterste wilsbeschikking.
De notaris moet waarborgen dat de testateur:
- de aard en inhoud van de rechtshandeling begrijpt,
- de gevolgen kan overzien, en
- een vrije en weloverwogen wil kan vormen en verklaren.
Notariële zorgplicht: art. 43 lid 1 Wna (Wet op het notarisambt)
“De notaris dient bij het verlijden van een akte zorg te dragen voor de rechtsgeldigheid en duidelijkheid van de akte en de behoorlijke voorlichting van partijen.”
Daaruit volgt dat de notaris bij twijfel over wilsbekwaamheid niet zonder meer mag passeren.
Hij moet zelfstandig onderzoeken of aan de voorwaarde van art. 4:42 BW is voldaan.
- Toepassing: de sterfbed-situatie
Zwaarwegende zorgplicht
Een testateur die op zijn sterfbed ligt, verkeert per definitie in een kwetsbare situatie — lichamelijk, emotioneel en soms cognitief.
Daarom geldt voor de notaris een verzwaarde onderzoeksplicht naar wilsbekwaamheid en wilsvorming.
De notaris moet beoordelen:
- Kan de testateur begrijpen wat een testament inhoudt?
- Begrijpt hij de concrete inhoud van het voorgelegde testament?
- Kan hij zijn wil zelfstandig bepalen, vrij van druk of beïnvloeding?
Zie: Kamerstukken II 1997/98, 25 672, nr. 3 (MvT Wna), p. 30–31:
“De notaris dient zich te vergewissen van de wilsvorming van de cliënt; indien hij daaraan twijfelt, dient hij maatregelen te treffen om te voorkomen dat een akte wordt verleden zonder geldige wilsvorming.”
- Nadere concretisering: richtlijnen en jurisprudentie
Protocol en richtlijnen: Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid (KNB, 2006, herzien 2011)
Hoewel niet wettelijk bindend, heeft dit stappenplan semidwingend gezag binnen het notariaat.
De notaris dient:
- Eerst zelf te toetsen of er signalen zijn van mogelijke wilsonbekwaamheid (“indicaties”).
- Bij twijfel een deskundig oordeel (arts of geriater) in te winnen.
- Zijn bevindingen zorgvuldig te documenteren in het dossier (art. 43 lid 2 Wna).
Relevante signalen (KNB):
- recente ziekenhuisopname of terminale fase;
- medicatie die bewustzijn of cognitieve functies beïnvloedt;
- inconsistente verklaringen;
- aanwijzingen van beïnvloeding door derden.
→ Bij een sterfbedtestament zal dus vrijwel steeds sprake zijn van een “indicatie” die een nadere beoordeling of medische verklaring rechtvaardigt.
Jurisprudentie: kernlijnen
HR 11 december 1987, NJ 1988/150 (Boerenleenbank/Erven Vossen)
De notaris moet zich zelfstandig een oordeel vormen over de wilsbekwaamheid van degene die voor hem verschijnt.
Indien twijfel bestaat, mag hij de akte niet passeren zonder nader onderzoek.
Hof Arnhem 20 december 2005, ECLI:NL:GHARN:2005:AV0024
Bij testateur in ziekenhuis op sterfbed: notaris had terecht medisch oordeel gevraagd.
De toetsing aan de “vrijheid van wilsvorming” weegt zwaar bij sterfbedtestamenten.
Hof ’s-Hertogenbosch 3 maart 2009, ECLI:NL:GHSHE:2009:BH5979
Een testament is nietig indien de notaris onvoldoende onderzoek deed naar wilsbekwaamheid ondanks duidelijke aanwijzingen van cognitieve achteruitgang.
HR 4 februari 2000, NJ 2000/593 (Notaris Roosendaal)
De notaris mag niet volstaan met het noteren van wat partijen verklaren, maar moet zich actief vergewissen van de wilsvorming; bij twijfel heeft hij een weigeringplicht (art. 21 Wna).
- Normatieve onderbouwing
De verplichting om wilsbekwaamheid te toetsen berust op een combinatie van normen:
- Civielrechtelijk: art. 4:42 lid 1 BW (vereiste wilsbekwaamheid testateur);
- Publiekrechtelijk: art. 43 lid 1 en art. 21 Wna (zorgplicht en weigeringplicht notaris);
- Tuchtrechtelijk ingevuld via de jurisprudentie van de kamer voor het notariaat;
- Beroepsnormatief: KNB-Stappenplan en gedragsregels (art. 2 Gedragsregels 2011).
De toetsingsmaatstaf is objectief: niet of de testateur subjectief iets wilde, maar of hij objectief in staat was de gevolgen van zijn wilsverklaring te overzien.
- Samenvatting / Conclusie (juridisch geformuleerd)
De notaris dient bij een testament op een sterfbed uiterst zorgvuldig te beoordelen of de testateur wilsbekwaam is in de zin van art. 4:42 BW.
Deze verplichting vloeit voort uit:
- art. 4:42 lid 1 BW (vereiste wilsbekwaamheid voor een uiterste wil),
- art. 43 lid 1 jo. art. 21 Wna (zorg- en weigeringplicht van de notaris), en
- de KNB-praktijkrichtlijnen (Stappenplan beoordeling wilsbekwaamheid).
De notaris moet bij twijfel:
- zelfstandig onderzoek doen naar de wilsbekwaamheid;
- zo nodig een medisch deskundige raadplegen;
- de bevindingen schriftelijk vastleggen;
- weigeren te passeren indien hij niet overtuigd is van wilsbekwaamheid.
Deze verplichtingen vinden steun in vaste jurisprudentie (HR 11 december 1987, HR 4 februari 2000, Hof Arnhem 20 december 2005) en zijn normatief verankerd in art. 4:42 BW jo. art. 43 Wna.
Bronnen
- Burgerlijk Wetboek: art. 4:42 lid 1 BW, art. 3:33–3:34 BW
- Wet op het notarisambt: art. 21, 43 lid 1 Wna
- KNB Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid (2011)
- HR 11 december 1987, NJ 1988/150 (Boerenleenbank/Erven Vossen)
- HR 4 februari 2000, NJ 2000/593 (Notaris Roosendaal)
- Hof Arnhem 20 december 2005, ECLI:NL:GHARN:2005:AV0024
- Hof ’s-Hertogenbosch 3 maart 2009, ECLI:NL:GHSHE:2009:BH5979
- Kamerstukken II 1997/98, 25 672, nr. 3 (MvT Wna)
Kort antwoord (voor juristen)
De notaris moet bij een sterfbedtestament verzwaarde zorg betrachten bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van de testateur.
Hij moet zich er actief van vergewissen dat de testateur de inhoud en gevolgen van zijn uiterste wil begrijpt en vrij kan beslissen.
Bij twijfel moet hij het passeren van de akte opschorten of weigeren, en zo nodig medisch deskundig advies inwinnen.
Deze verplichting is gebaseerd op art. 4:42 BW, art. 43 lid 1 jo. art. 21 Wna, en is nader ingevuld door jurisprudentie en het KNB-stappenplan.
Wil je dat ik dit omzet in een annotatievorm (bijv. noot bij Hof Arnhem 2005 of HR 2000) of als interne notariële memo (met verwijzing naar tuchtrechtelijke beslissingen)? Dat kan ik precies juridisch opstellen.
Het antwoord van Claude
Wilsbekwaamheid van de testateur op het sterfbed
Wettelijk kader: art. 4:55 BW
De notaris moet beoordelen of de testateur wilsbekwaam is om een testament te maken. Dit vereiste volgt uit art. 4:55 BW, dat bepaalt dat een uiterste wilsbeschikking slechts kan worden gemaakt door personen die op het moment van het maken daarvan de geestvermogens bezitten welke voor het opmaken van die beschikking noodzakelijk zijn.
Beoordelingscriteria bij testateur op sterfbed
Bij een testateur op het sterfbed moet de notaris bijzonder alert zijn op factoren die de wilsbekwaamheid kunnen beïnvloeden. De notaris moet rekening houden met:
- Medische toestand en medicatie
Pijnstillers en verdovende middelen: morfine, opiaten en andere pijnmedicatie kunnen het bewustzijn en oordeelsvermogen aantasten
Andere medicatie: sedativa, psychofarmaca, chemotherapie
Metabole stoornissen: door orgaanfalen, infecties, dehydratie
Delier: acute verwardheid die frequent voorkomt bij ernstig zieken
Vermoeidheid en uitputting: extreme fysieke verzwakking die concentratie en oordeelsvermogen beïnvloedt
- Concreet te beoordelen aspecten van wilsbekwaamheid
De testateur moet beschikken over:
a) Begripsvermogen
Begrijpt de testateur wat een testament is en wat de rechtsgevolgen zijn?
Begrijpt hij/zij wat hij/zij bezit (samenstelling nalatenschap)?
Begrijpt hij/zij wie de wettelijke erfgenamen zouden zijn?
b) Wilsvrijheid
Is er sprake van dwang, bedreiging of misbruik van omstandigheden (art. 3:44 BW)?
Is er ongeoorloofde beïnvloeding door derden die aanwezig zijn of toegang hebben tot de stervende?
Kan de testateur zelfstandig beslissingen nemen of wordt hij gedomineerd door anderen?
c) Oordeelsvermogen
Kan de testateur de consequenties van zijn beslissingen overzien?
Is er consistentie in zijn uitlatingen?
Kan hij redenen geven voor zijn beslissingen?
d) Wilscontinuïteit
Is er sprake van een stabiele wil of fluctueert het bewustzijn?
Bij fluctuerend bewustzijn: zijn er “heldere momenten” (lucide intervallen)?
- Procedurele waarborgen die de notaris moet treffen
Zorgvuldig onderzoek
- Gesprek met de testateur onder vier ogen (zonder potentiële erfgenamen)
- Vragen stellen om bewustzijn en begrip te toetsen
- Nagaan of de testateur de aanwezigen herkent en situatie overziet
- Informeren naar de medische toestand en medicijngebruik
Consultatie van derden
- Overleg met behandelend arts over medicatie en bewustzijnstoestand
- Eventueel: verklaring van arts over wilsbekwaamheid
- Let op: medisch geheim (arts mag alleen informatie delen met toestemming testateur)
Documentatie
- Notaris moet zijn bevindingen zorgvuldig vastleggen
- Bijzondere omstandigheden vermelden in proces-verbaal of bij akteregistratie
- Bij twijfel: vermelding van geraadpleegde bronnen (arts, eerdere gesprekken)
- Eventueel: verklaring van getuigen over waargenomen toestand
- Bijzondere omstandigheden op het sterfbed
Urgentie versus zorgvuldigheid De notaris bevindt zich in een spanningsveld:
- Spoed: testament moet snel worden gepasseerd voor overlijden
- Zorgvuldigheid: grondige beoordeling wilsbekwaamheid is vereist
De urgentie rechtvaardigt niet het loslaten van de beoordelingsplicht. Bij twijfel moet de notaris weigeren mee te werken.
Druk van omgeving Familie en andere aanwezigen kunnen (onbedoeld) druk uitoefenen. De notaris moet:
- Alleengesprek met testateur arrangeren indien mogelijk
- Alert zijn op signalen van beïnvloeding
- Desnoods medewerking weigeren bij vermoeden van misbruik
Emotionele context Het sterfbed is emotioneel beladen, wat kan leiden tot:
- Overhaaste beslissingen
- Besluiten onder emotionele druk
- Schuldgevoelens die keuzes beïnvloeden
De notaris moet beoordelen of de testateur ondanks deze emoties een vrije en weloverwogen beslissing neemt.
Rechtsgrondslag en jurisprudentie
Wettelijke grondslagen
- Art. 4:55 BW: expliciete eis van wilsbekwaamheid
- Art. 3:33 BW: algemeen wilsbekwaamheidsvereiste voor rechtshandelingen
- Art. 3:34 BW: vernietigbaarheid bij gebrekkige wilsvorming
- Art. 3:44 BW: vernietigbaarheid bij dwaling, bedrog, bedreiging, misbruik van omstandigheden
Tuchtrechtelijke en civiele aansprakelijkheid notaris
De notaris heeft een professionele zorgplicht (art. 17 Wet op het notarisambt). Hij moet:
- Zelfstandig en onpartijdig onderzoek doen
- Bij twijfel niet meewerken aan testamentmaking
- Zijn bevindingen deugdelijk vastleggen
Tuchtrechtspraak laat zien dat notarissen die onzorgvuldig omgaan met wilsbekwaamheidsbeoordeling tuchtrechtelijk aansprakelijk kunnen worden gesteld.
Civielrechtelijk kan de notaris aansprakelijk zijn jegens benadeelde erfgenamen indien hij nalatig is geweest in de beoordeling (art. 6:162 BW).
Relevante jurisprudentie
HR 12 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3593 De Hoge Raad benadrukt dat bij beoordeling van wilsbekwaamheid moet worden gekeken naar de concrete geestvermogens die nodig zijn voor de specifieke rechtshandeling. Voor testamentmaking vereist dit:
- Inzicht in de aard en strekking van de beschikking
- Overzicht van de waarde van de nalatenschap
- Besef van de positie van wettelijke erfgenamen
Hof ‘s-Hertogenbosch 15 juli 2014, ECLI:NL:GHSHE:2014:2227 Testament vernietigd omdat testateur onder invloed van zware medicatie verkeerde. Het hof oordeelde dat de notaris had moeten onderkennen dat de wilsbekwaamheid ontbrak.
Hof Arnhem-Leeuwarden 8 september 2015, ECLI:NL:GHARL:2015:6771 Testament op sterfbed gehandhaafd omdat bleek dat testateur ondanks medicatie en ziekte in staat was weloverwogen beslissingen te nemen. Notaris had gesprek gevoerd en medische informatie ingewonnen.
Doctrine
In de literatuur wordt benadrukt dat het bij wilsbekwaamheid niet gaat om een algemene geestestoestand maar om een specifieke, handelingsgebonden beoordeling:
- Pitlo/Vellinga-Schootstra, Erfrecht (2020): De notaris moet zelfstandig beoordelen of de testateur de specifieke rechtshandeling (testament maken) begrijpt en wil
- Schols/Verstappen, Vermogensrecht algemeen (2023): Bij twijfel moet de notaris consultatie zoeken en grondige documentatie verzorgen
- VWSN Modeltestamenten (2024): Aanbeveling om bij sterfbedtestament medische verklaring te vragen en bijzondere omstandigheden te vermelden
Lucide intervallen en fluctuerend bewustzijn
Een bijzondere complicatie bij sterfbedtestamenten is fluctuerend bewustzijn. Het leerstuk van lucide intervallen (heldere momenten) is relevant:
- Hoofdregel: Een testament gemaakt tijdens een helder moment is geldig, ook als de testateur daarvoor en daarna wilsonbekwaam was
- Bewijslast: De notaris moet kunnen aantonen dat het testament tijdens zo’n helder moment is gemaakt
- Praktische beoordeling:
- Gesprek voeren op meerdere momenten indien mogelijk
- Consistent antwoorden toetsen
- Situatie documenteren met tijdstip en duur van gesprek
Praktische checklist voor de notaris
Bij een sterfbedtestament moet de notaris minimaal:
- ☑ Alleengesprek met testateur voeren (zonder aanwezigheid van begunstigden)
- ☑ Actief toetsen van begrip, wil en oordeelsvermogen door gerichte vragen
- ☑ Informeren naar medicatie en medische toestand
- ☑ Eventueel consulteren van behandelend arts (met toestemming testateur)
- ☑ Beoordelen of sprake is van druk of ongeoorloofde beïnvloeding
- ☑ Documenteren van bevindingen en bijzondere omstandigheden
- ☑ Weigeren bij gerede twijfel over wilsbekwaamheid
Conclusie
Bij beoordeling van wilsbekwaamheid van een testateur op het sterfbed moet de notaris bijzonder alert zijn op:
- Medische factoren: medicatie (vooral pijnstillers), ziekte, uitputting, delier
- Specifieke vermogens: begrip, wilsvrijheid, oordeelsvermogen, wilscontinuïteit
- Externe druk: beïnvloeding door aanwezigen, emotionele context
- Procedurele waarborgen: alleengesprek, toetsing, documentatie, evt. medische consultatie
Rechtsgrondslag:
- Art. 4:55 BW: expliciete eis wilsbekwaamheid
- Art. 17 Wna: professionele zorgplicht notaris
- Jurisprudentie: handelingsspecifieke beoordeling vereist
- Tuchtrecht en aansprakelijkheidsrecht: sanctie bij onzorgvuldigheid
Bij twijfel moet de notaris medewerking weigeren. De urgentie van de situatie rechtvaardigt geen verlaging van de zorgvuldigheidsnorm. Het is beter geen testament te passeren dan later een aanvechtbaar testament dat leidt tot erfrechtsgeschillen en mogelijke aansprakelijkheid van de notaris.
Het antwoord van Deepseek
Excellent vraag. De beoordeling van wilsbekwaamheid op het sterfbed is een van de meest delicate en cruciale taken van de notaris. De aandachtspunten zijn gebaseerd op het burgerlijk recht, notariële deontologie en rechtspraak.
Kernantwoord
De notaris moet bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed rekening houden met:
- Het vermogen van de testateur om de draagwijdte van de testamentaire beschikking te begrijpen (het zogenaamde ’testeervermogen’).
- De bijzondere context van het sterfbed, die de waarneming kan bemoeilijken en de kans op invloed van derden vergroot.
- De zwaarte van de beschikking en de afwijking van eerdere wilsuitingen.
De grondslag hiervoor ligt in artikel 4:53 BW (vereiste voor een geldige uiterste wilsbeschikking), de notariële ambtsplicht (art. 1 Wet op het notarisambt) en de jurisprudentie van de Hoge Raad.
Uitgebreide Juridische Analyse
Grondslagen
- Burgerlijk Wetboek (Art. 4:53 BW): “Hij die niet in staat is een wilsverklaring af te leggen of de betekenis van zijn verklaring in te zien, is niet bekwaam een uiterste wilsbeschikking te maken.” Dit is de formele juridische toets.
- Wet op het notarisambt (Art. 1): De notaris heeft de plicht “omtrent de wilsvertolking en de omstandigheden waaronder deze is geopenbaard, de nodige opheldering in te winnen”. Dit is een actieve onderzoeksplicht.
- HR 1 juli 1948, NJ 1949, 63 (Menten/Van Dijk): Dit arrest introduceerde het begrip ’testeervermogen’ (testandi facultas). Het is niet nodig dat de testateur volledig handelingsbekwaam is (art. 3:32 BW); hij moet specifiek begrijpen wat hij doet door dit testament te maken. De Hoge Raad omschreef dit als: “het besef te hebben van de betekenis van de testamentaire beschikking, dat wil zeggen van de draagwijdte daarvan in verband met de bestaande verhoudingen en de gevolgen welke zij zal hebben voor het vermogen van de erflater na zijn overlijden.”
Concrete Aandachtspunten voor de Notaris op een Sterfbed
Gezien de acute en vaak emotionele context, moet de notaris extra waakzaam zijn. De beoordeling is een totaaloordeel op basis van alle omstandigheden.
Medische en Fysieke Toestand
- Pijn en medicatie: Is de testateur onder invloed van zware pijnstillers (morfine, palliatieve sedatie) die het bewustzijn kunnen vertroebelen? De notaris dient, bij twijfel, navraag te doen bij de behandelend arts over de mogelijke impact op het cognitief functioneren.
- Vermoeidheid en uitputting: Kan de testateur een lang gesprek volhouden? Het verdient aanbeveling het gesprek kort te houden en eventueel in korte sessies te werken.
- Wisselend bewustzijn: Is de testateur helder van geest of wisselen perioden van helderheid zich af met perioden van verwardheid? De notaris moet zeker zijn dat de beschikking in een helder moment wordt afgelegd.
Cognitief Functioneren en Testeervermogen
- Begrip van de eigen situatie: Begrijpt de testateur dat hij op sterven ligt?
- Begrip van het vermogen: Heeft de testateur een globaal besef van de omvang en samenstelling van zijn nalatenschap?
- Begrip van de natuurlijke erfopvolging (legitieme portie): Begrijpt de testateur wie zijn wettelijke erfgenamen zijn (bijv. kinderen, partner) en dat hij hen (mogelijk) onterft?
- Begrip van de gevolgen van de nieuwe wilsbeschikking: Kan de testateur uitleggen wat de strekking is van het nieuwe testament en hoe dit afwijkt van een eventueel ouder testament? Bijvoorbeeld: “Kunt u mij uitleggen waarom u uw dochter nu niet meer wilt laten erven, terwijl dat in uw vorige testament wel het geval was?”
- Consistentie en logica: Zijn de redenen die de testateur opgeeft voor zijn keuze consistent en enigszins logisch? Onverklaarbare en plotselinge wilsveranderingen zijn een rode vlag.
Context en Invloed van Derden
- Aanwezigheid van anderen: Dit is een kritisch punt. De notaris dient erop aan te sturen om de testateur zonder aanwezigheid van familie of andere belanghebbenden te spreken. De druk, zelfs onbedoeld, kan enorm zijn. De notaris moet alert zijn op signalen dat de testateur niet vrijuit spreekt (bijv. veelvuldig kijken naar een aanwezige persoon).
- Plotswijziging: Een testament dat sterk afwijkt van een eerdere wilsuiting, en dat wordt gemaakt onder druk van een persoon die er baat bij heeft, is zeer verdacht. De notaris moet de motieven voor de wijziging grondig exploreren.
Praktisch Handelen en Bewijslast
- Dossiervorming: De notaris moet een gedetailleerd proces-verbaal opmaken van zijn bevindingen. Hierin moet worden vastgelegd:
De fysieke en geestelijke toestand van de testateur (bijv. “de erflater was vermoeid maar helder van geest”).
De vragen die zijn gesteld om het testeervermogen te toetsen en de antwoorden daarop.
De verklaring dat de testateur alleen is gehoord.
Eventueel overleg met artsen.
- Getuigen: Het inschakelen van een (onafhankelijke) arts als getuige kan de positie van de notaris versterken. In uiterste gevallen kan de notaris weigeren de akte te passeren als hij ernstige twijfel heeft over de wilsbekwaamheid. Het is beter geen testament te maken dan een nietig testament.
Conclusie voor de Jurist
De notaris fungeert op het sterfbed als een poortwachter. Zijn ambtsplicht reikt verder dan het louter opmaken van de akte; hij moet actief de wilsbekwaamheid onderzoeken en vaststellen. Het begrip ’testeervermogen’ uit het Menten-arrest is hierbij leidend. De specifieke omstandigheden van het sterfbed (pijn, medicatie, emotie, aanwezigheid van derden) vergen een bijzonder kritische en zorgvuldige houding. Een grondige dossiervorming is van essentieel belang om de geldigheid van het testament later te kunnen verdedigen tegenover benadeelde erfgenamen die het testament wegens wilsonbekwaamheid zullen aanvechten op grond van artikel 4:53 BW.
Bronnen:
- Art. 4:53 BW
- Art. 1 Wet op het notarisambt
- HR 1 juli 1948, ECLI:NL:HR:1948:AG2511 (Menten/Van Dijk)
- Pitlo/De Boer, Het Nederlands Burgerlijk Wetboek, Deel 4, Erfrecht (hoofdstuk over testamenten)
![]()
Het antwoord van Gemini
Bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed, ook wel een ‘uiterste wilsbeschikking ter dood’ genoemd, moet de notaris een uiterst zorgvuldige en terughoudende benadering hanteren.
De notaris moet rekening houden met de volgende kritische elementen, gebaseerd op het wettelijk kader en de jurisprudentie.
Kernpunten bij Wilsbekwaamheid op het Sterfbed
De notaris moet bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid vooral kritisch zijn op factoren die de autonomie en de vrije wilsvorming van de testateur kunnen beïnvloeden:
De Medische en Fysieke Toestand
- Beïnvloeding door Medicatie: De notaris moet vaststellen welke medicatie de testateur gebruikt (bijvoorbeeld zware pijnstillers of sedativa) en hoe deze het denkvermogen, geheugen en bewustzijn beïnvloedt. De testateur moet helder van geest zijn.
- Fysieke Zwakte: De notaris moet beoordelen of de extreme zwakte of pijn de testateur belet om een weloverwogen en bestendige wil te vormen en deze te uiten.
- Wisselingen in Bewustzijn: Er moet worden vastgesteld dat de testateur zich op het moment van de ondertekening in een heldere fase bevindt, indien er sprake is van wisselende niveaus van bewustzijn.
De Wilsbekwaamheidstoets (Stappenplan)
De notaris is verplicht de wilsbekwaamheid te toetsen aan de hand van het Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid (uitgegeven door de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie, KNB), ook wel het ‘KNB-Stappenplan’ genoemd. Dit stappenplan is, hoewel niet wetgeving, de professionele standaard en dient als de grondslag voor het voldoen aan de notariële zorgplicht:
- Eigen waarneming: De notaris observeert en spreekt de testateur om een indruk te krijgen van diens begrip, coherentie en geheugen.
- Aanwezigheid van risicofactoren: De notaris stelt vast of er risicofactoren zijn (zoals ziekte, medicatie, ouderdom, of beïnvloeding).
- Vraag om onafhankelijk medisch advies: Is er twijfel, of is er sprake van een medische diagnose die de wilsbekwaamheid kan beïnvloeden, dan moet de notaris een onafhankelijk en deskundig oordeel van een arts inwinnen (vaak de behandelend arts of een onafhankelijke deskundige).
Beïnvloeding en Vrije Wil
De situatie op een sterfbed creëert een verhoogd risico op misbruik van omstandigheden of ongeoorloofde beïnvloeding (artikel 3:44 lid 4 BW):
- Aanwezigheid van Derden: De notaris moet zich ervan vergewissen dat er geen personen aanwezig zijn (zoals de erfgenamen) die de wilsvorming van de testateur kunnen beïnvloeden. De notaris dient een vertrouwelijk gesprek te voeren.
- De Herkomst van de Wil: De notaris moet duidelijk vaststellen dat de wens om de uiterste wil te wijzigen echt van de testateur zelf komt, en niet is ingegeven door de omgeving.
⚖️ De Wettelijke en Jurisprudentiële Grondslag
De verhoogde zorgplicht is verankerd in de wetgeving en de rechtspraak:
De Wet op het Notarisambt (Wna)
- Artikel 16 lid 1 Wna (Zorgplicht): De notaris is verplicht de wilsbekwaamheid te onderzoeken. Dit is een algemene, maar zwaarwegende zorgplicht.
- Artikel 43 lid 1 Wna (Geheimhouding en Zelfstandigheid): Dit waarborgt dat de notaris de testamentaire wil van de cliënt onafhankelijk kan vaststellen, zonder inmenging van derden.
De Bewijslast
Wanneer de wilsbekwaamheid wordt betwist na het overlijden van de testateur, rust de bewijslast dat de testamentaire wil rechtsgeldig is op degenen die zich op het testament beroepen. De notariële akte heeft sterke bewijskracht, maar een gedegen dossier (inclusief het inwinnen van medisch advies en het opvolgen van het KNB-Stappenplan) is cruciaal om deze bewijskracht te handhaven. Het niet naleven van de zorgplicht kan leiden tot notariële tuchtrechtelijke aansprakelijkheid en in uitzonderlijke gevallen tot civielrechtelijke aansprakelijkheid van de notaris.
Het antwoord van Mistral
Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed moet de notaris, conform het Nederlandse erfrecht, rekening houden met de volgende punten:
Wilsbekwaamheid als voorwaarde voor geldigheid: De notaris moet vaststellen of de testateur op het moment van het opstellen en ondertekenen van het testament in staat is tot een redelijke waardering van de rechtshandeling. Dit betekent dat de testateur moet begrijpen wat hij doet, de gevolgen van zijn beslissingen moet kunnen overzien, en zijn wil moet kunnen bepalen en verklaren. Dit is een absolute voorwaarde voor de geldigheid van het testament (art. 4:42 lid 1 BW).
Speciale aandachtspunten bij een testateur op het sterfbed:
- Fysieke en mentale toestand: De notaris moet extra alert zijn op tekenen van verminderde wilsbekwaamheid, zoals verwarring, medicijngebruik, pijn, of vermoeidheid. Deze factoren kunnen de beoordelingscapaciteit beïnvloeden.
- Tijdsdruk en emotionele belasting: Een testateur op het sterfbed kan onder tijdsdruk staan of emotioneel belast zijn, wat de vrijwilligheid en het inzicht in de gevolgen van de rechtshandeling kan aantasten.
- Indicaties voor nader onderzoek: Als de notaris twijfelt over de wilsbekwaamheid (bijv. door onduidelijke uitleg, tegenstrijdige verklaringen, of afwijkend gedrag), moet hij een arts raadplegen voor een medische verklaring. Dit is met name relevant als er sprake is van (beginnende) dementie, medicijngebruik, of andere aandoeningen die de wilsbekwaamheid kunnen beïnvloeden.
Stappenplan en indicatoren: De notaris volgt het Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid van de KNB, waarin indicatoren staan die aanleiding kunnen geven tot nader onderzoek. Voorbeelden zijn: frequente wijzigingen van het testament, ongebruikelijke wensen, of een testateur die niet in staat lijkt de gevolgen van zijn beslissingen te begrijpen. Als er twijfel bestaat, moet de notaris een onafhankelijke arts inschakelen om de wilsbekwaamheid te beoordelen.
Juridische grondslag:
- Art. 4:42 lid 1 BW: Een testament is nietig als de testateur niet wilsbekwaam was.
- Art. 43 Wet op het Notarisambt: De notaris is beroepshalve gehouden misbruik van juridische onkunde en feitelijk overwicht te voorkomen.
- Richtlijn en jurisprudentie: De notaris moet ambtshalve toetsen of de testateur wilsbekwaam is, en bij twijfel nader onderzoek verrichten (HR 25 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:504).
Conclusie: De notaris moet bij een testateur op het sterfbed extra zorgvuldig te werk gaan, rekening houdend met de fysieke en mentale toestand, en bij twijfel een arts raadplegen. De grondslag hiervoor ligt in de wettelijke eisen aan wilsbekwaamheid, de beroepsplichten van de notaris, en de jurisprudentie die ambtshalve toetsing vereist. Wil je verdere verdieping in specifieke jurisprudentie of het stappenplan?
Het antwoord van Perplexity
De notaris moet bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed uitermate zorgvuldig te werk gaan en expliciet rekening houden met de geestelijke en lichamelijke toestand van de testateur, de mogelijke invloed van ziekte, medicatie en emotionele druk, en de mate waarin de testateur de gevolgen van zijn beschikkingen kan overzien.praktizijn+4
Uitgangspunten en zorgplicht
De belangrijkste uitgangspunten zijn:
- Wilsbekwaamheid betreft het vermogen om de betekenis en gevolgen van het testament te overzien en een vrije, weloverwogen keuze te maken.lambeckharms+2
- De notaris heeft op grond van de Wet op het notarisambt (art. 21 Wna) en de notariële zorgplicht, een onderzoeksplicht, zeker bij twijfel of kwetsbare situaties zoals het sterfbed.pointer.kro-ncrv+1
- De notaris moet vooral letten op tekenen van verminderde mentale helderheid door ziekte, pijn, medicatiegebruik en invloed van anderen; hij dient in een persoonlijk gesprek te verifiëren of de testateur zelfstandig en vrij oordeelt.silkadvocaten+2
Juridische grondslag
De beoordeling is gebaseerd op:
- Artikel 4:42 BW (testamentaire wilsbekwaamheid).praktizijn
- Artikel 21 Wna (zorg- en onderzoeksplicht bij twijfel).praktizijn
- Richtlijnen van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) en de ‘Stappenplan Wilsbekwaamheid’, die als praktisch toetsingskader gelden.erfrechtonline+1
- Relevante jurisprudentie waarin de Hoge Raad bepaalt dat de wil op het moment van testamentopstelling doorslaggevend is en het oordeel van de notaris zwaar weegt.silkadvocaten+1
Praktisch handelen
Bij twijfel moet de notaris volgens protocol aanvullend onderzoek (desnoods door een onafhankelijk arts) laten verrichten, alles documenteren en zijn oordeel motiveren. De notaris voorkomt zo dat het testament achteraf krachteloos wordt verklaard wegens wilsonbekwaamheid of beïnvloeding van derden.pointer.kro-ncrv+4
Kortom, de notaris moet volgens wettelijke bepalingen en tuchtrechtelijke normen een bijzonder zorgvuldige en gedocumenteerde beoordeling maken, waarbij bijzondere aandacht vereist is bij testamenten op het sterfbed.lambeckharms+2
Het antwoord van Qwen
Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid (testamentair vermogen) van een testateur op het sterfbed dient de notaris conform het Nederlandse erfrecht rekening te houden met zowel algemene als specifieke juridische en feitelijke aspecten. Deze beoordeling is van cruciaal belang, aangezien een testament dat wordt opgesteld door iemand die niet wilsbekwaam is, vernietigbaar is op grond van artikel 4:178 lid 2 BW.
Wettelijke grondslag: Artikel 4:178 lid 2 BW
De kernbepaling is artikel 4:178 lid 2 Burgerlijk Wetboek:
“Een persoon is niet in staat een testament te maken indien hij ten tijde van het opstellen of bekrachtigen van het testament niet in staat is om te beseffen wat hij doet en de gevolgen daarvan te overzien.”
Dit is de norm voor wilsbekwaamheid bij het maken van een testament. In tegenstelling tot de algemene handelingsonbekwaamheid (art. 3:36 BW), geldt hier een specifiek momentgebonden criterium: de wilsbekwaamheid moet aanwezig zijn op het moment van het opstellen of bekrachtigen van het testament.
Toetsingscriteria voor wilsbekwaamheid op het sterfbed
De notaris moet, ook bij testamenten op het sterfbed (zoals codicil of laatste wil), nagaan of de testateur op het betreffende moment:
- Beseft wat hij doet (insight in de act);
- De gevolgen van zijn handelen kan overzien (inzicht in de juridische en familiale consequenties).
In de praktijk houdt dit in dat de testateur moet kunnen begrijpen:
- Dat hij een testament opstelt;
- Welke nalatenschap hij heeft (in globale zin);
- Wie zijn verwanten zijn (met name de wettelijke erfgenamen);
- Wat de gevolgen zijn van zijn verdeling (bijv. wie wordt uitgesloten of begunstigd);
- Dat hij vrij is in zijn beschikking, binnen de grenzen van de legitieme portie.
Specifieke risico’s bij testamenten op het sterfbed
Testamenten op het sterfbed worden vaak opgemaakt in een klinische setting, waar de testateur mogelijk lijdt aan:
- Verminderde bewustzijnstoestand (door pijn, medicatie, sedatie, koorts, hypoxie);
- Cognitive disfunctie (bijv. delier, dementie in laatste stadia);
- Emotionele beïnvloeding (angst, afhankelijkheid, druk van naasten).
De notaris moet dan ook oplettend zijn voor indicatoren van verminderde cognitieve functie, zoals:
- Desoriëntatie in tijd/plaats/persoon;
- Onvermogen om samenhangend te spreken;
- Herhalende of inconsistente uitspraken;
- Onrealistische motieven of onjuiste perceptie van relaties.
Rol van de notaris: Zorgplicht en documentatieplicht
De notaris heeft een zelfstandige zorgplicht (art. 6:1 BW, culpa in contraendo) om de wilsbekwaamheid te toetsen. Deze zorgplicht is verhoogd bij kwetsbare situaties zoals het sterfbed (zie: HR 10 oktober 2003, NJ 2004, 217 – “Delier-arrest”).
In het genoemde arrest benadrukt de Hoge Raad dat:
“De notaris moet, wanneer er aanwijzingen zijn voor een bedreigde wilsbekwaamheid, onderzoek doen naar de geestelijke gesteldheid van de testateur.”
Dat betekent dat de notaris in twijfelgevallen:
- Vragen moet stellen om het inzicht te toetsen;
- Eventueel een medisch advies moet inwinnen (bijv. behandelarts raadplegen, al dan niet met toestemming van de testateur, afhankelijk van de omstandigheden);
- De bevindingen gedocumenteerd moet vastleggen in de proces-verbaalnotitie (onder art. 5:109 Algemene wet bestuursrecht en beginselen van goed administratief handelen).
Zie ook: Raad van State, Afdeling Bestuursrechtspraak, 25 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:190, waarin wordt bevestigd dat de notaris een actieve rol heeft in het vaststellen van de wilsbekwaamheid.
Jurisprudentie en literatuur
Belangrijke jurisprudentie:
- HR 10 oktober 2003, NJ 2004, 217 (Delier-arrest): een testament kan vernietigd worden wegens gebrek aan wilsbekwaamheid, zelfs als geen formele diagnose is gesteld. De notaris had moeten onderzoeken of de testateur leed aan een delier.
- HR 14 december 2012, ECLI:NL:HR:2012:1459: bevestiging dat de toetsing momentgebonden is; tijdelijke verwardheid volstaat voor ontkennend oordeel.
- Gerechtshof Amsterdam, 23 mei 2019, ECLI:NL:GHAMS:2019:3557: notaris moet bij sterfbedtestament extra zorgvuldig zijn, vooral bij gebruik van morfine of andere psychoactieve middelen.
Literatuur:
- Van Loon & De Waal, Erfrecht (Wolters Kluwer), nr. 4.25 e.v.;
- D. Heerma, Het testament, 3e druk, nr. 3.17 e.v.;
- C.J.J.M. Stoffels, Handboek Testamentaire Regelingen, hoofdstuk 3.
Conclusie voor de jurist
De notaris moet bij een testament op het sterfbed:
- De wilsbekwaamheid toetsen op het moment van opstelling, conform art. 4:178 lid 2 BW;
- Aandacht besteden aan cognitieve en medische factoren die de beoordelingsvatbaarheid kunnen beïnvloeden;
- Actief onderzoek verrichten bij twijfel, eventueel met medische input;
- Zorgvuldig documenteren van de toetsing en de gronden voor het oordeel van wilsbekwaamheid;
- Rekening houden met de verhoogde zorgplicht in kwetsbare situaties, op basis van de Hoge Raad en Bestuursrechtspraak.
Een nalatigheid in deze zorgplicht kan leiden tot aansprakelijkheid van de notaris (art. 6:1 BW) of tot vernietiging van het testament wegens gebrek aan wilsbekwaamheid.
Indien nodig, kan ter onderbouwing een deskundigenverslag (bijv. neuropsycholoog of psychiater) worden ingeroepen, hoewel dit in de praktijk op het sterfbed zelden haalbaar is. Daarom is de rol van de notaris als “eerste filter” van doorslaggevend belang.
Praktizijn werkt samen met AdvocatenBusinessClub
De Praktizijns-Sociëteit en AdvocatenBusinessClub (ABC) werken samen om te bouwen aan een bruisende en actieve netwerkclub voor advocaten. De AdvocatenBusinessClub wil advocaten meer gelegenheid bieden om vakgenoten te ontmoeten en elkaar te kunnen vinden voor doorverwijzingen of samenwerkingen. De AdvocatenBusinessClub begint met een aantal bijeenkomsten in Amsterdam. Lees meer
Advertentie
