Erfrecht
De resultaten van juli 2025
Waardering ChatGPT 4o
Waardering ChatGPT 4.1 mini
Waardering Claude
Waardering Gemini
Waardering Deepseek
Waardering Qwen
Waardering Perplexity
Casus
Waar moet de notaris, conform het Nederlandse erfrecht, rekening mee houden bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed? Waar wordt dit op gebaseerd? Het antwoord is bedoeld voor een jurist.
![]()
Het antwoord van ChatGPT 4o
Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op zijn sterfbed moet de notaris onder het Nederlandse erfrecht uiterst zorgvuldig te werk gaan, gelet op het verhoogde risico op wilsgebreken en non-conformiteit met de wettelijke eisen van wilsbekwaamheid.
De beoordeling is niet vrijblijvend: de notaris heeft een zorgplicht om zich ervan te vergewissen dat de testateur in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen en dat het testament daadwerkelijk zijn vrije wil uitdrukt. Dit volgt uit een samenstel van regels in het BW, de Wet op het notarisambt (Wna), de Notariële beroepsregels en de jurisprudentie.
Begrip wilsbekwaamheid – art. 3:34 lid 1 BW
“Een rechtshandeling die iemand verricht onder invloed van een geestelijke stoornis, zonder dat de wil tot die handeling aanwezig was, is vernietigbaar.”
De kern is dat bij testamentaire beschikkingen de testateur moet beschikken over een vrije, weloverwogen en consistente wil. In het sterfbedscenario is het risico groot dat sprake is van een geestelijke stoornis, verwardheid, uitputting of beïnvloeding.
Zorgplicht van de notaris – Wet op het notarisambt (Wna)
Op grond van artikel 17 lid 1 Wna is de notaris verplicht om zijn ambt onpartijdig en onafhankelijk uit te oefenen en zich te gedragen zoals een goed notaris betaamt.
Daaruit vloeit voort dat de notaris moet toetsen of de testateur:
- de inhoud van het testament begrijpt,
- de gevolgen ervan rationeel kan overzien,
- en niet onder druk of misleiding handelt.
Is er twijfel aan de wilsbekwaamheid, dan moet de notaris:
- geen akte verlijden, of
- een deskundige inschakelen (zoals een arts of specialist ouderengeneeskunde) voor een schriftelijke wilsbekwaamheidsverklaring.
Leidraad beoordeling wilsbekwaamheid (KNB en NVvE)
De Leidraad Beoordeling Wilsbekwaamheid (2013, herzien 2020), opgesteld door de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) in samenwerking met artsen en juristen, is leidend voor notariële toetsing.
Voor de notaris gelden bij sterfbedtestamenten met name de volgende richtlijnen:
- Hoog risicoprofiel → verhoogde mate van onderzoek vereist.
- De notaris moet zelf een indruk vormen van de geestelijke toestand.
- Documenteren van de overwegingen is essentieel (bijv. in het protocol of aktevermeldingen).
- Bij twijfel: deskundigenadvies inwinnen (art. 21 Notariswet, zorgvuldigheidsbeginsel).
Jurisprudentie
De rechtspraak benadrukt dat de notaris actief moet onderzoeken of een testateur bij leven wilsbekwaam was, zeker als diens toestand fragiel is:
- Hof Amsterdam 24 januari 2012 (ECLI:NL:GHAMS:2012:BV2781): notaris had beter onderzoek moeten verrichten bij tekenen van cognitieve achteruitgang.
- HR 15 november 2013 (ECLI:NL:HR:2013:1244): vernietiging van een testament bij ontbreken van vrije wil; notaris had moeten vermoeden dat er wilsonbekwaamheid speelde.
- Rechtbank Gelderland 25 april 2018 (ECLI:NL:RBGEL:2018:1791): notaris handelt tuchtrechtelijk verwijtbaar als hij zonder onderzoek een sterfbedtestament opstelt bij evidente tekenen van verwardheid.
Conclusie
Bij het verlijden van een sterfbedtestament moet de notaris, gelet op zijn wettelijke en professionele zorgplicht:
- zorgvuldig toetsen of de testateur wilsbekwaam is conform art. 3:34 BW;
- bij twijfel een medisch deskundige inschakelen;
- zijn bevindingen en overwegingen uitvoerig vastleggen;
- en de testateur zonder beïnvloeding en met voldoende bedenktijd horen.
Het ondernemingsbegrip als economische eenheid speelt hierbij geen rol; dit is puur een kwestie van persoonlijke wilsbekwaamheid en notariële zorgvuldigheid.
Indien gewenst, kan ik een checklist aanleveren die notarissen hanteren bij het beoordelen van wilsbekwaamheid, of een annotatie bij relevante jurisprudentie.
![]()
Het antwoord van ChatGPT 4.1 mini
Bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed dient de notaris binnen het Nederlandse erfrecht zorgvuldig te handelen en rekening te houden met diverse factoren. Deze beoordeling is van cruciaal belang voor de geldigheid van het testament.
Beoordeling van de wilsbekwaamheid
Juridische betekenis wilsbekwaamheid
Wilsbekwaamheid houdt in dat de testateur op het moment van het opmaken van het testament in staat is om:
- de betekenis en inhoud van zijn handeling te overzien (begrip van de juridische gevolgen van het testament),
- zijn wil in vrijheid en met voldoende inzicht te bepalen.
Toepassing in erfrecht
- Het vermogen tot vrij en bewust handelen staat centraal;
- De testateur moet voldoende inzicht hebben in zijn vermogen en de gevolgen van de testamentaire beschikkingen;
- Ernstige verstoringen in het bewustzijn, bijvoorbeeld door ziekte, medicatie of verwarring, kunnen het ontbreken van wilsbekwaamheid betekenen.
Concreet waar moet de notaris op letten?
- Medische omstandigheden: de notaris vraagt naar de gezondheidstoestand van de testateur, inclusief mentale toestand, eventueel via overleg met artsen;
- Mentale alertheid en helderheid: tijdens het gesprek met de testateur beoordeelt de notaris of de testateur begrijpelijke vragen kan beantwoorden, de inhoud en consequenties van het testament kan doorgronden en wilsoverwegingen kan toelichten;
- Tijdstip en omstandigheden: de notaris let op of de testateur niet onder druk staat of door externe factoren wordt beïnvloed;
- Eventuele eerdere testamenten: als er sprake is van onverklaarbare wijziging, is extra voorzichtigheid geboden;
- Vastlegging: de notaris documenteert de bevindingen en, indien mogelijk, raadpleegt hij een arts om de wilsbekwaamheid te onderbouwen.
Juridische grondslag
- Burgerlijk Wetboek (BW), Boek 4 (met name art. 4:42 BW en 4:44 BW) over testamenten en wilsbekwaamheid;
- Rechtspraak: de Hoge Raad stelt dat de testateur op het moment van de handeling wilsbekwaam moet zijn (HR 18 februari 1977, NJ 1977/450, Testamentaire wilsbekwaamheid);
- Notariële praktijk en richtlijnen (o.a. Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie – KNB), waarin het zorgvuldigheidsbeginsel en de plicht tot toetsing van wilsbekwaamheid worden benadrukt;
- Medisch rapport: in twijfelgevallen kan een medisch rapport worden gevraagd om de geestelijke toestand vast te stellen.
Samenvatting
De notaris moet bij een sterfbedtestament beoordelen of de testateur voldoende inzicht en bewustzijn heeft om zijn testament vrij en weloverwogen te maken. Deze beoordeling is gebaseerd op het juridische vereiste van wilsbekwaamheid uit het BW en de jurisprudentie van de Hoge Raad, waarbij medisch-inhoudelijke aspecten en de omstandigheden van het testament zorgvuldig worden meegewogen.
Het antwoord van Claude
Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed moet de notaris conform het Nederlandse erfrecht rekening houden met een aantal specifieke aspecten:
Primaire beoordelingscriteria
Eigen waarneming van de notaris Het komt daarbij in eerste instantie aan op de eigen waarneming van de notaris, die daarvoor een redelijke beoordelingsvrijheid toekomt. Bij gerede twijfel aan de wilsbekwaamheid is in het algemeen verder onderzoek aangewezen.
Fundamentele vereisten voor wilsbekwaamheid Op hem rust de plicht om te beoordelen of de testateur voldoende in staat is zijn wil te bepalen en dus om een uiterste wil te maken. Iemand die zelfstandig een beslissing kan nemen en de gevolgen van die beslissing overziet, noemen we wilsbekwaam.
Bijzondere aandachtspunten bij sterfbed
Verhoogde zorgvuldigheid Bij een sterfbedtestament moet de notaris extra zorgvuldig zijn vanwege:
- De urgentie van de situatie
- Mogelijke invloed van medicatie
- Fysieke en mentale verzwakking door ziekte
- Mogelijke beïnvloeding door derden
Gevolgen van de rechtshandeling De testateur moet de rechtsgevolgen van het testament kunnen overzien. Wanneer een notariële akte zoals een testament ondanks wilsonbekwaamheid door een notaris wordt gepasseerd, is deze op grond van de wet nietig.
Grondslag: Wettelijk kader en jurisprudentie
Wettelijke basis
- Artikel 4:52 BW: Wilsbekwaamheidsvereiste voor het maken van een testament
- Artikel 3:32 BW: Algemene bepaling over wilsbekwaamheid
Jurisprudentiële ontwikkeling Volgens vaste jurisprudentie dient de notaris bij de beoordeling van de wils(on)bekwaamheid van zijn cliënt primair uit te gaan van zijn eigen waarneming.
Stappenplan van de KNB Het Stappenplan biedt hiervoor een handreiking. Dit stappenplan biedt notarissen een toetsingskader in het geval er een oordeel over de wilsbekwaamheid van een cliënt gegeven moet worden.
Onderzoeksplicht bij twijfel
Verscherpte onderzoeksplicht Bij gerede twijfel aan de wilsbekwaamheid is in het algemeen verder onderzoek aangewezen. Dit kan inhouden:
- Raadpleging van medische deskundigen
- Gesprekken met familieleden
- Uitgestelde uitvoering tot herstel
Conclusie
De notaris moet bij een sterfbedtestament een verhoogde zorgvuldigheidsplicht in acht nemen, gebaseerd op het wettelijk kader (art. 4:52 BW), jurisprudentie en het KNB-stappenplan. De beoordeling berust primair op eigen waarneming, maar vereist bij twijfel aanvullend onderzoek om nietigheid van het testament te voorkomen.
![]()
Het antwoord van Gemini
Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed, waarbij vaak sprake is van een acute situatie en een kwetsbare cliënt, moet de notaris conform het Nederlandse erfrecht en de daaraan ten grondslag liggende zorgplichten bijzonder zorgvuldig te werk gaan. Het is een van de meest delicate aspecten van het notariële ambacht.
Waar de notaris rekening mee moet houden en de grondslag daarvoor:
De maatstaf voor wilsbekwaamheid (Artikel 3:32 BW):
Grondslag: Artikel 3:32 lid 1 van het Burgerlijk Wetboek (BW) bepaalt dat iedere natuurlijke persoon bekwaam is tot het verrichten van rechtshandelingen, voor zover de wet niet anders bepaalt. Lid 2 stelt echter dat een rechtshandeling van een onbekwame vernietigbaar is. Voor een testament is dus vereist dat de testateur op het moment van het opmaken wilsbekwaam is.
Toetsing: De testateur moet in staat zijn tot een redelijke waardering van de bij de rechtshandeling betrokken belangen. Dit betekent dat de testateur de aard en de gevolgen van het testament moet kunnen overzien, de betekenis van de beschikkingen moet begrijpen en een eigen, vrije en weloverwogen keuze moet kunnen maken. Het gaat hierbij om een ’toerekenbaarheidsvereiste’: is de wil gevormd op een zodanige wijze dat deze als een eigen, vrije wil kan worden aangemerkt?
De bijzondere zorgplicht van de notaris (Artikel 21 Wet op het notarisambt (Wna)):
Grondslag: Artikel 21 lid 1 Wna bepaalt dat de notaris verplicht is zijn diensten te verlenen. Lid 2 voegt daaraan toe: “Indien de notaris reden heeft aan de wilsbekwaamheid van de verschijnende persoon te twijfelen, verricht hij nader onderzoek en zo nodig roept hij de hulp in van een onafhankelijke deskundige.” Dit is de kern van de notariële zorgplicht bij wilsbekwaamheid.
Toepassing op sterfbed: Juist op het sterfbed is er een verhoogd risico op verminderde wilsbekwaamheid door ziekte, medicatie, pijn, uitputting, of psychische factoren (bijv. delier, depressie, emotionele labiliteit). De notaris moet hier extra alert op zijn.
Eigen waarneming en aanvullend onderzoek (KNB Stappenplan):
Grondslag: De tuchtrechtspraak van het notariaat en de civiele rechtspraak benadrukken dat de notaris in eerste instantie moet vertrouwen op zijn eigen waarneming. Echter, bij gerede twijfel dient nader onderzoek te worden gedaan.
KNB Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid: De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) heeft hiervoor een ‘Stappenplan Beoordeling Wilsbekwaamheid’ opgesteld. Hoewel geen wettelijke regeling, wordt dit Stappenplan in de praktijk en door de tuchtrechter als een belangrijke leidraad gezien. Essentiële punten hieruit zijn:
- Eigen gesprek: De notaris voert een persoonlijk en vertrouwelijk gesprek met de testateur, bij voorkeur zonder aanwezigheid van derden (om beïnvloeding te minimaliseren). De notaris stelt open vragen om te peilen of de testateur de materie begrijpt, de gevolgen van de beschikkingen overziet en zijn wil vrij en consistent kan uiten.
- Indicatoren van twijfel: Op een sterfbed zijn er veel potentiele indicatoren voor twijfel, zoals: hoge leeftijd, ernstige ziekte, medicatiegebruik, recente operatie, plotselinge en onverwachte wijziging van een eerder testament, aanwezigheid van potentieel bevoordeelde erfgenamen of zorgverleners die invloed kunnen uitoefenen, en algemene desoriëntatie.
- Consultatie van een (onafhankelijke) arts: Bij gerede twijfel is het zeer sterk aanbevolen en vaak noodzakelijk om een onafhankelijke arts te consulteren. Deze arts moet specifiek de wilsbekwaamheid ten aanzien van het opmaken van een testament beoordelen. Het oordeel van de arts moet goed gemotiveerd zijn en inzicht geven in de medische situatie en de invloed daarvan op de cognitieve en volitionele functies van de testateur. Het is belangrijk dat de arts niet de behandelend arts is, om belangenverstrengeling te voorkomen (VIA-artsen zijn hiervoor gespecialiseerd).
- Documentatie: De notaris dient zijn overwegingen en het proces van de wilsbekwaamheidsbeoordeling nauwkeurig te documenteren in het dossier. Dit is van cruciaal belang bij latere discussies of procedures over de geldigheid van het testament.
Tijdsdruk en ministerieplicht:
- Grondslag: De notaris heeft ook een ministerieplicht (artikel 21 lid 1 Wna). Dit betekent dat de notaris in beginsel zijn diensten niet mag weigeren. Echter, de plicht tot zorgvuldige beoordeling van de wilsbekwaamheid gaat voor.
- Afweging op sterfbed: Op een sterfbed is er vaak grote tijdsdruk. De notaris moet hierbij een zorgvuldige afweging maken tussen de spoedeisendheid en de noodzaak van een gedegen wilsbekwaamheidsonderzoek. Het mag niet zo zijn dat uit angst voor tuchtrechtelijke klachten een onnodig lang onderzoek wordt ingesteld waardoor het testament niet meer gepasseerd kan worden. Echter, de notaris mag ook niet lichtvaardig handelen en een testament passeren als er serieuze twijfel blijft bestaan.
Invloed van derden (misbruik van omstandigheden):
- Grondslag: Artikel 3:44 lid 4 BW regelt misbruik van omstandigheden, wat kan leiden tot vernietigbaarheid van een rechtshandeling (in dit geval het testament).
- Notariële rol: De notaris moet extra alert zijn op (vermoedens van) ongepaste beïnvloeding door familie, vrienden of zorgverleners. Met name op een sterfbed kan de testateur kwetsbaar zijn voor druk of overtuiging. De notaris moet zich ervan vergewissen dat de wil van de testateur zijn eigen wil is en niet die van een ander. Dit is ook een van de redenen waarom het gesprek bij voorkeur onder vier ogen plaatsvindt.
Samenvattend:
De notaris moet bij een testateur op het sterfbed een verhoogde zorgvuldigheid aan de dag leggen. Dit betekent concreet:
- Een zeer grondige eigen waarneming en een uitvoerig vertrouwelijk gesprek.
- Bij gerede twijfel onverwijld een onafhankelijke medische verklaring aanvragen, waarin de wilsbekwaamheid specifiek voor het opmaken van een testament wordt beoordeeld.
- De bevindingen en de beslissing over wilsbekwaamheid nauwkeurig en gedetailleerd documenteren.
- Alert zijn op en uitsluiten van ongeoorloofde beïnvloeding door derden.
Het nalaten van deze zorgplichten kan leiden tot tuchtrechtelijke maatregelen tegen de notaris en/of de vernietiging van het testament op grond van wilsonbekwaamheid, met vergaande juridische en emotionele gevolgen voor de erfgenamen.
Het antwoord van Deepseek
Bij het beoordelen van de wilsbekwaamheid van een testateur op een sterfbed moet de notaris, conform het Nederlandse erfrecht, bijzondere zorgvuldigheid betrachten vanwege de verhoogde risico’s van invloed door derden, fysieke uitputting of cognitieve achteruitgang. De beoordeling is gebaseerd op artikel 4:53 Burgerlijk Wetboek (BW) in samenhang met algemene notariële zorgplichten en jurisprudentie. Hieronder volgt een juridische analyse:
Grondslag in het Burgerlijk Wetboek en notariële plichten
Wilsbekwaamheid (art. 4:53 BW)
- Een testateur moet “tot het verrichten van een rechtshandeling bekwaam” zijn.
- Dit vereist:
Besef van de betekenis van de handeling (testament opmaken).
Een vrije wil (geen onaanvaardbare beïnvloeding).
- HR 1 juli 1983 (NJ 1984/801, “Zwakbegaafde testateur”):
“De notaris moet nagaan of de testateur begrijpt wat hij ondertekent en of zijn wil niet is beïnvloed door dwang of misleiding.”
Notariële zorgplicht (art. 43 Wet op het Notarisambt)
- De notaris moet actief onderzoek doen naar de wilsbekwaamheid, vooral bij kwetsbare testateurs (zie ook Standpunt KNB 2015/1).
- HR 10 april 2015 (ECLI:NL:HR:2015:924):
“Bij twijfel moet de notaris aanvullende maatregelen nemen, zoals een medisch attest of gesprek zonder aanwezigen.”
Specifieke aandachtspunten bij een sterfbedtestament
Cognitieve toestand
- Verminderd bewustzijn door medicatie/pijn:
De notaris moet vaststellen of de testateur heldere momenten (lucide interval) heeft.
Voorbeeld: Rb. Amsterdam 12 februari 2019 (ECLI:NL:RBAMS:2019:1004) – Testament vernietigd wegens morfinegebruik.
Onaanvaardbare beïnvloeding
- Aanwezigheid van erfgenamen/belanghebbenden kan de wilsonvrijheid aantasten.
HR 20 december 2019 (ECLI:NL:HR:2019:2033):
“De notaris moet de testateur bij twijfel apart ondervragen.”
Procedurele waarborgen
- Verklaring van wilsbekwaamheid in de akte (art. 4:94 BW).
- Betrokkenheid van arts (bij ernstige gezondheidssituaties).
Risico van nietigheid (art. 4:57 BW)
- Indien later blijkt dat de testateur wilsonbekwaam was, kan het testament worden vernietigd wegens wilsgebrek.
- Voorbeeld: Hof Den Haag 7 juli 2020 (ECLI:NL:GHDHA:2020:1604) – Testament ongeldig wegens dementie.
Conclusie
De notaris moet bij een sterfbedtestament:
- Actief onderzoek doen naar de cognitieve en emotionele toestand van de testateur.
- Zorgen voor een onbeïnvloed besluit (bijv. gesprek zonder derden).
- Documenteren van de wilsbekwaamheid (eventueel met medisch advies).
- Voldoen aan de formele eisen (art. 4:94 BW).
Juridische basis:
- Art. 4:53, 4:57 en 4:94 BW
- HR 1 juli 1983 (NJ 1984/801)
- HR 10 april 2015 (ECLI:NL:HR:2015:924)
- KNB-Standpunt 2015/1 (zorgplicht notaris)
Dit antwoord is primair gericht op juristen en sluit aan bij de huidige rechtspraak (juli 2024).
Het antwoord van Qwen
✅ Antwoord voor juristen:
Bij het opstellen van een testament door een sterfbedden testateur moet de notaris met verhoogde zorgvuldigheid handelen bij de beoordeling van de wilsbekwaamheid van de testateur. Dit volgt uit de combinatie van:
- Het beginsel van zorgplicht van de notaris (art. 5:189 BW en art. 4:3 lid 1 Notariële Beroepsreglement – NBR);
- De jurisprudentie van de Hoge Raad over wilsbekwaamheid in sterfbedtestamenten ;
- En de toepasbare rechtspraak over wilsverklaringen onder invloed van ziekte of medicatie .
De notaris moet dan ook rekening houden met specifieke risico’s die inherent zijn aan testamentaire beschikkingen van iemand die ernstig ziek is of op sterven ligt, en dient deze risico’s te onderzoeken en af te wegen voordat hij het testament opstelt of executeert.
Beginselen van wilsbekwaamheid in het Nederlandse erfrecht
In het Nederlandse recht is een testament geldig als:
- De vormeisen van artikel 4:107 e.v. BW zijn nageleefd;
- De testateur wilsbekwaam was ten tijde van het opstellen (artikel 4:99 lid 1 BW).
Artikel 4:99 lid 1 BW :
“Een testament is nietig indien de testator bij het doen daarvan niet wilsbekwaam was.”
Wilsbekwaamheid betekent dat de testateur:
- Zijn wil kan verklaren;
- Begrijpt wat hij doet;
- Vrij is van dwang, bedrog of misleiding;
- In staat is tot oordelen over hetgeen hij regelt.
⚖️ Verhoogde zorgplicht van de notaris bij een sterfbedden testateur
Een sterfbedden testateur is iemand die zich bevindt in een situatie van ernstige ziekte of terminale toestand , vaak gepaard gaand met pijnstillers, vermoeidheid of cognitieve verlaging. Dit vergroot het risico op onvrije of ontoerekeningsvatbare besluitvorming.
Daarom geldt:
De notaris heeft een verhoogde zorgplicht bij het opstellen of executeuren van een testament van een sterfbedden testateur.
Dit is gevestigd in:
- HR 15 november 2002, ECLI:NL:HR:2002:AD3614 (Sterfbedden testament)
De Hoge Raad stelde vast dat de notaris bij een testament van een sterfbedden testateur extra waakzaam moet zijn op mogelijke tekortkomingen in de wilsbekwaamheid.
“Aangezien het hier ging om een sterfbedden testateur, moest de notaris bij het opstellen van het testament extra waakzaam zijn op het al of niet bestaan van aanwijzingen dat de testator niet wilsbekwaam was.”
- NBR, art. 4:3 lid 1 :
“De notaris handelt met de zorg die van een goed notaris mag worden verwacht.”
Deze beroepsregel impliceert dat de notaris moet letten op bijzondere omstandigheden , zoals ziektetoestand, medicatie of mentale vermoeidheid.
Wat moet de notaris concreet in overweging nemen?
De notaris moet rekening houden met de volgende aspecten bij beoordeling van de wilsbekwaamheid van een sterfbedden testateur:
Medische toestand van de testateur
- Is de testateur in staat tot logisch denken en redeneren ?
- Heeft hij zelfbesef en oriëntatie in tijd en plaats ?
- Wordt hij verstandelijk beïnvloed door pijnstillers, morfine, chemo of andere medicatie ?
Psychologische toestand
- Bestaat er sprake van confusie, hallucinaties of depressie ?
- Is de testateur vatbaar voor buitenlandige invloed of gemakkelijk leidend?
- Reageert de testateur overdreven emotioneel of irrationeel ?
Communicatief gedrag tijdens opstelling testament
- Kan de testateur zijn wensen coherent uitleggen?
- Herhaalt hij zichzelf zonder inhoudelijke grondslag?
- Is zijn taalgebruik coherent en gericht op concrete beslissingen?
Invloed van anderen (pressie)
- Bevindt zich een naaste of invloedrijke persoon in de buurt tijdens opstelling testament?
- Is er sprake van beperkte privacy of communicatiebeperking ?
- Wordt de testateur mogelijk gestuurd of geleid in zijn keuzes?
Documentatieplicht en getuigenrol
Ook al is het geen formele vereiste, wordt van de notaris verwacht dat hij:
- Een beschrijving opneemt van de toestand van de testateur (bijv. “testator was aanspreekbaar, helder, had kennis van zijn vermogen en doelbewust in zijn beslissingen”);
- Indien nodig, medische deskundigheid raadpleegt (bijv. behandelend arts);
- Getuigen benoemt of laat horen, indien twijfel bestaat over wilsbekwaamheid;
- Eventueel een proces-verbaal van observatie opmaakt.
Zie hiervoor o.a. HR 15 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:AK7041 (Testament Jansen)
Waarin werd benadrukt dat de notaris actief moet letten op signalen van verminderde wilsbekwaamheid en deze moet documenteren.
Literatuur en verdere bronnen
- Van der Vegt & Wissink (red.), Praktijkcommentaar Burgerlijk Wetboek , onder art. 4:99 BW en art. 4:107 BW
- Notariële Beroepsreglement (NBR), art. 4:3 lid 1
- Hoge Raad der Nederlanden, arresten :
HR 15 november 2002, ECLI:NL:HR:2002:AD3614
HR 15 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:AK7041
- Tijdschrift voor Erfrecht – diverse artikelen over wilsbekwaamheid en sterfbedden testamenten
- Kamerstukken Wet modernisering erfrecht – reflectie op standpunten Hoge Raad
Conclusie voor juristen
De notaris moet bij het opstellen van een testament van een sterfbedden testateur rekening houden met de mogelijke beperkingen in wilsbekwaamheid als gevolg van medische toestand, medicatie of psychische veranderingen. Hij heeft een verhoogde zorgplicht om dit te beoordelen en eventuele signalen van ontoereikende wilsbekwaamheid adequaat te hanteren.
Deze verantwoordelijkheid is gebaseerd op:
- Artikel 4:99 lid 1 BW (nietigheid bij ontbreken wilsbekwaamheid);
- Artikel 5:189 BW en art. 4:3 lid 1 NBR (zorgplicht notaris);
- Jurisprudentie van de Hoge Raad (vooral arresten van 2002 en 2010).
Indien de notaris tekortgeschoten is in deze zorgplicht, kan hij aansprakelijk worden gesteld wegens schade door onjuiste testamentaire executeurfunctie .
Mocht je dit willen toepassen in een casus of een proces-verbaal-onderbouwing opstellen, dan kan ik je daar ook mee helpen.
Het antwoord van Perplexity
Wilsbekwaamheid bij een sterfbedtestament: notariële beoordeling en juridische grondslag
Relevante beoordelingsfactoren voor de notaris
Bij het passeren van een testament op een sterfbed rust op de notaris een verzwaarde zorgplicht en moet hij de wilsbekwaamheid van de testateur bijzonder zorgvuldig beoordelen. De notaris moet, met het oog op het Nederlandse erfrecht, onder meer rekening houden met:
- Mentale vermogen en bewustzijn
De testateur moet in staat zijn om de aard, strekking en gevolgen van het testament te begrijpen en daarop zijn eigen, vrije wil te baseren. Belangrijk is dat sprake is van ratio, inzicht en overzicht over het vermogen, alsmede de gevolgen voor (potentiële) erfgenamen. 1.
- Gezondheidstoestand en medische omstandigheden
De notaris moet alert zijn op factoren als dementie, delier, medicatiegebruik, pijnstilling of acute ziekte, die het geestelijk functioneren kunnen aantasten. Bij twijfel is medische consultatie vereist, bijvoorbeeld het inroepen van een (onafhankelijke) arts, bij voorkeur gespecialiseerd in ouderenpsychiatrie of neurologie. Een schriftelijke medische verklaring kan noodzakelijk zijn. 1, 2.
- Afwezigheid van ongeoorloofde beïnvloeding
De notaris moet mogelijke druk, dwang of misleiding door familie, zorgpersoneel of andere derden uitsluiten. De wilsuiting dient volledig vrij en authentiek te zijn. Enkel dan kan het testament als een daadwerkelijk zelfstandige beslissing worden aangemerkt. 1.
- Consistentie met eerdere uitlatingen of testamenten
Grote afwijkingen van voorgaande wilsbeschikkingen roepen verhoogde onderzoeksplicht op. Plotse, onverklaarbare wijzigingen op het sterfbed vergen extra zorgvuldigheid van de notaris. 1.
- Eigen waarneming en toetsing
De notaris voert een persoonlijk en indringend gesprek, stelt gerichte controlevragen, observeert gedrag en antwoordpatronen en vraagt door naar de wensen en de motieven van de testateur. 8.
- Mogelijke aanwezigheid van getuigen
Om de zelfstandigheid en de wilsvrijheid te waarborgen, kan de notaris ervoor kiezen onafhankelijke getuigen bij het gesprek en het passeren van het testament te laten zijn. 1.
Juridische grondslagen
De verplichtingen van de notaris vinden hun basis in diverse wettelijke bepalingen en beroepsnormen:
- Artikel 3:32 lid 1 BW
Vereist dat rechtshandelingen slechts door wilsbekwame personen kunnen worden verricht.
- Artikel 4:43 BW
Een testament is nietig als dit is opgemaakt door iemand die niet in staat was zijn wil te bepalen.
- Wet op het notarisambt (Wna), artikel 21 lid 2
Legt op dat de notaris bij twijfel over wilsbekwaamheid nader onderzoek moet verrichten en geen akte mag passeren als hij objectief twijfelt aan de bekwaamheid van de testateur. 1.
- Tuchtrechtelijke en civiele jurisprudentie
Stelt dat bij sterfbedtestamenten een verhoogde onderzoeksplicht geldt, mede gezien de kwetsbaarheid van de testateur en de onomkeerbaarheid van de akte na overlijden. 1, 4.
- Notariële praktijkrichtlijnen
De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) en leidraden zoals de ‘Leidraad beoordeling wilsbekwaamheid’ bieden handvatten voor feitelijke toetsing in de praktijk. 1, 8.
Samenvatting in tabel
| Aspect | Invulling bij sterfbedtestament | Grondslag |
| Wilsbekwaamheid | Begrip, ratio, inzicht, eigen vrije wil | 3:32, 4:43 BW |
| Gezondheidstoestand | Medische beoordeling bij twijfel, consult onafhankelijk arts | Wna art. 21; jurispr. |
| Druk/Beïnvloeding derden | Alertheid op (ongepaste) beïnvloeding, toetsing authenticiteit | 4:43 BW; jurispr. |
| Notariële onderzoeksplicht | Persoonlijk gesprek, controlevragen, observatie, evt. getuigen | Wna art. 21; KNB-richtl. |
| Consistentie met verleden | Aandacht voor plotselinge afwijkingen van eerdere wilsuitingen | Jurisprudentie |
Conclusie
De notaris moet, conform het Nederlandse erfrecht, met uitzonderlijke zorgvuldigheid en alertheid het vermogen van een testateur op het sterfbed toetsen om een weloverwogen, vrije beslissing te nemen. De hiervoor geldende normen vinden hun grondslag in het Burgerlijk Wetboek (artikelen 3:32, 4:43 BW), de Wet op het notarisambt en vaste jurisprudentie en beroepsregels. Handhaving van de wilsbekwaamheidsgarantie vereist dat de notaris zelfstandig en objectief onderzoekt of aan de (strenge) wettelijke en professionele maatstaven is voldaan. 1, 2, 8.
Nieuwe directeur Praktizijns-Sociëteit: Judith Boekholt-Nuijens
Op 1 maart jl. is Judith Boekholt-Nuijens in dienst getreden als directeur van de Praktizijns-Sociëteit als opvolger van Maarten Bohlken. Maarten stop op 1 mei a.s. om te gaan genieten van zijn pensioen. Judith heeft haar master geschiedenis in Groningen behaald en gewerkt als eindredacteur Lees meer
Advertentie
